20 shlokas
- 1
अथ यस्मात्पुरुषमेधो नाम इमे वै लोकाः पूर् अयम् एव पुरुषो यो ऽयम्पवते सो ऽस्याम्पुरि शेते तस्मात्पुरुषस्तस्य यद् एषु लोकेष्व् अन्नं तद् अस्यान्नम्मेधस्तद्यद् अस्यैतद् अन्नम्मेधस्तस्मात्पुरुषमेधो ऽथो यद् अस्मिन्मेध्यान्पुरुषान् आलभते तस्माद्व् एव पुरुषमेधः
atha yasmātpuruṣamedho nāma ime vai lokāḥ pūr ayam eva puruṣo yo 'yampavate so 'syāmpuri śete tasmātpuruṣastasya yad eṣu lokeṣv annaṃ tad asyānnammedhastadyad asyaitad annammedhastasmātpuruṣamedho 'tho yad asminmedhyānpuruṣān ālabhate tasmādv eva puruṣamedhaḥ
- 2
तान्वै मध्यमे ऽहन्न् आलभते अन्तरिक्षम्वै मध्यमम् अहर् अन्तरिक्षम् उ वै सर्वेषाम्भूतानाम् आयतनम् अथो अन्नम्वा एते पशव उदरं मध्यमम् अहर् उदरे तद् अन्नं दधाति
tānvai madhyame 'hann ālabhate antarikṣamvai madhyamam ahar antarikṣam u vai sarveṣāmbhūtānām āyatanam atho annamvā ete paśava udaraṃ madhyamam ahar udare tad annaṃ dadhāti
- 3
तान्वै दश दशालभते दशाक्षरा विराड्विराड् उ कृत्स्नम् अन्नं कृत्स्नस्यैवान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै
tānvai daśa daśālabhate daśākṣarā virāḍvirāḍ u kṛtsnam annaṃ kṛtsnasyaivānnādyasyāvaruddhyai
- 4
एकादश दशत आलभते एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानम् अपहते
ekādaśa daśata ālabhate ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānam apahate
- 5
अष्टाचत्वारिंशतम्मध्यमे यूप आलभते अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवास्मै पशून् अवरुन्द्धे
aṣṭācatvāriṃśatammadhyame yūpa ālabhate aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavo jagatyaivāsmai paśūn avarunddhe
- 6
एकादशैकादशेतरेषु एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो ऽभितः पाप्मानम् अपहते
ekādaśaikādaśetareṣu ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno 'bhitaḥ pāpmānam apahate
- 7
अष्टा उत्तमान् आलभते अष्टाक्षरा गायत्री ब्रह्म गायत्री तद्ब्रह्मैवैतद् अस्य सर्वस्योत्तमं करोति तस्माद्ब्रह्मास्य सर्वस्योत्तमम् इत्य् आहुः
aṣṭā uttamān ālabhate aṣṭākṣarā gāyatrī brahma gāyatrī tadbrahmaivaitad asya sarvasyottamaṃ karoti tasmādbrahmāsya sarvasyottamam ity āhuḥ
- 8
ते वै प्राजापत्या भवन्ति ब्रह्म वै प्रजापतिर्ब्राह्मो हि प्रजापतिस्तस्मात्प्राजापत्या भवन्ति
te vai prājāpatyā bhavanti brahma vai prajāpatirbrāhmo hi prajāpatistasmātprājāpatyā bhavanti
- 9
स वै पशून् उपाकरिष्यन् एतास्तिस्रः सावित्रीर् आहुतीर्जुहोति देव सवितस्तत्सवितुर्वरेण्यम्विश्वानि देव सवितर् इति सवितारम्प्रीणाति सो ऽस्मै प्रीत एतान्पुरुषान्प्रसौति तेन प्रसूतान् आलभते
sa vai paśūn upākariṣyan etāstisraḥ sāvitrīr āhutīrjuhoti deva savitastatsaviturvareṇyamviśvāni deva savitar iti savitāramprīṇāti so 'smai prīta etānpuruṣānprasauti tena prasūtān ālabhate
- 10
ब्रह्मणे ब्राह्मणम् आलभते ब्रह्म वै ब्राह्मणो ब्रह्मेव तद्ब्रह्मणा समर्धयति क्षत्राय राजन्यं क्षत्रम्वै राजन्यः क्षत्रम् एव तत्क्षत्रेण समर्धयति मरुद्भ्यो वैश्यं विशो वै मरुतो विशम् एव तद्विशा समर्धयति तपसे शूद्रम्तपो वै शूद्रस्तप एव तत्तपसा समर्धयत्य् एवम् एता देवता यथारूपम्पशुभिः समर्धयति ता एनं समृद्धाः समर्धयन्ति सर्वैः कामैः
brahmaṇe brāhmaṇam ālabhate brahma vai brāhmaṇo brahmeva tadbrahmaṇā samardhayati kṣatrāya rājanyaṃ kṣatramvai rājanyaḥ kṣatram eva tatkṣatreṇa samardhayati marudbhyo vaiśyaṃ viśo vai maruto viśam eva tadviśā samardhayati tapase śūdramtapo vai śūdrastapa eva tattapasā samardhayaty evam etā devatā yathārūpampaśubhiḥ samardhayati tā enaṃ samṛddhāḥ samardhayanti sarvaiḥ kāmaiḥ
- 11
आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यम्तेजसैवास्मिंस्तत्तेजो दधात्य् आज्येन जुहोत्य् एतद्वै देवानाम्प्रियं धाम यद् आज्यम्प्रियेणैवैनान्धाम्ना समर्धयति त एनं समृद्धाः समर्धयन्ति सर्वैः कामैः
ājyena juhoti tejo vā ājyamtejasaivāsmiṃstattejo dadhāty ājyena juhoty etadvai devānāmpriyaṃ dhāma yad ājyampriyeṇaivaināndhāmnā samardhayati ta enaṃ samṛddhāḥ samardhayanti sarvaiḥ kāmaiḥ
- 12
नियुक्तान्पुरुषान्ब्रह्मा दक्षिणतः पुरुषेण नारायणेनाभिष्टौति सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपाद् इत्य् एतेन षोडशर्चेन षोडशकलम्वा इदं सर्वं सर्वम्पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इत्थम् असीत्थम् असीत्य् उपस्तौत्य् एवैनम् एतन्महयत्य् एवाथो यथैष तथैनम् एतद् आह तत्पर्यग्निकृताः पशवो बभूवुर् असंज्ञप्ताः
niyuktānpuruṣānbrahmā dakṣiṇataḥ puruṣeṇa nārāyaṇenābhiṣṭauti sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapād ity etena ṣoḍaśarcena ṣoḍaśakalamvā idaṃ sarvaṃ sarvampuruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyā ittham asīttham asīty upastauty evainam etanmahayaty evātho yathaiṣa tathainam etad āha tatparyagnikṛtāḥ paśavo babhūvur asaṃjñaptāḥ
- 13
अथ हैनम्वाग् अभ्युवाद पुरुष मा संतिष्ठिपो यदि संस्थापयिष्यसि पुरुष एव पुरुषम् अत्स्यतीति तान्पर्यग्निकृतान् एवोदसृजत्तद्देवत्या आहुतीर् अजुहोत्ताभिस्ता देवता अप्रीणात्ता एनम्प्रीता अप्रीणन्त्सर्वैः कामैः
atha hainamvāg abhyuvāda puruṣa mā saṃtiṣṭhipo yadi saṃsthāpayiṣyasi puruṣa eva puruṣam atsyatīti tānparyagnikṛtān evodasṛjattaddevatyā āhutīr ajuhottābhistā devatā aprīṇāttā enamprītā aprīṇantsarvaiḥ kāmaiḥ
- 14
आज्येन जुहोति तेजो वा आज्यं तेजसैवास्मिंस्तत्तेजो दधाति
ājyena juhoti tejo vā ājyaṃ tejasaivāsmiṃstattejo dadhāti
- 15
एकादशिनैः संस्थापयति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानम् अपहते
ekādaśinaiḥ saṃsthāpayati ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānam apahate
- 16
उदयनीयायां संस्थितायाम् एकादश वशा अनूबन्ध्या आलभते मैत्रावरुणीर्वैश्वदेवीर्बार्हस्पत्या एतासां देवतानाम् आप्त्यै तद्यद्बार्हस्पत्या अन्त्या भवन्ति ब्रह्म वै बृहस्पतिस्तद् उ ब्रह्मण्य् एवान्ततः प्रतितिष्ठति
udayanīyāyāṃ saṃsthitāyām ekādaśa vaśā anūbandhyā ālabhate maitrāvaruṇīrvaiśvadevīrbārhaspatyā etāsāṃ devatānām āptyai tadyadbārhaspatyā antyā bhavanti brahma vai bṛhaspatistad u brahmaṇy evāntataḥ pratitiṣṭhati
- 17
अथ यद् एकादश भवन्ति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानो मध्यतः पाप्मानम् अपहते त्रैधातव्य् उदवसानीयासाव् एव बन्धुः
atha yad ekādaśa bhavanti ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamāno madhyataḥ pāpmānam apahate traidhātavy udavasānīyāsāv eva bandhuḥ
- 18
अथातो दक्षिणानाम्मध्यम्प्रति राष्ट्रस्य यद् अन्यद्भूमेश्च ब्राह्मणस्य च वित्तात्सत्पुरुषम्प्राची दिग्घोतुर्दक्षिणा ब्रह्मणः प्रतीच्य् अध्वर्योर् उदीच्य् उद्गातुस्तद् एव होतृका अन्वाभक्ताः
athāto dakṣiṇānāmmadhyamprati rāṣṭrasya yad anyadbhūmeśca brāhmaṇasya ca vittātsatpuruṣamprācī digghoturdakṣiṇā brahmaṇaḥ pratīcy adhvaryor udīcy udgātustad eva hotṛkā anvābhaktāḥ
- 19
अथ यदि ब्राह्मणो यजेत्सर्ववेदसं दद्यात्सर्वम्वै ब्राह्मणः सर्वं सर्ववेदसं सर्वम्पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै
atha yadi brāhmaṇo yajetsarvavedasaṃ dadyātsarvamvai brāhmaṇaḥ sarvaṃ sarvavedasaṃ sarvampuruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai
- 20
अथात्मन्नग्नी समारोह्य उत्तरनारायणेनादित्यम् उपस्थायानपेक्षमाणो ऽरण्यम् अभिप्रेयात्तद् एव मनुष्येभ्यस्तिरोभवति यद्य् उ ग्रामे विवत्सेद् अरण्योरग्नी समारोह्योत्तरनारायणेनैवादित्यम् उपस्थाय गृहेषु प्रत्यवस्येद् अथ तान्यज्ञक्रतून् आहरेत यान् अभ्याप्नुयात्स वा एष न सर्वस्मा अनुवक्तव्यः सर्वं हि पुरुषमेधो नेत्सर्वस्मा इव सर्वम्ब्रवाणीति यो न्व् एव ज्ञातस्तस्मै ब्रूयाद् अथ यो ऽनूचानो ऽथ यो ऽस्य प्रियः स्यान्नेत्त्व् एव सर्वस्मा इव
athātmannagnī samārohya uttaranārāyaṇenādityam upasthāyānapekṣamāṇo 'raṇyam abhipreyāttad eva manuṣyebhyastirobhavati yady u grāme vivatsed araṇyoragnī samārohyottaranārāyaṇenaivādityam upasthāya gṛheṣu pratyavasyed atha tānyajñakratūn āhareta yān abhyāpnuyātsa vā eṣa na sarvasmā anuvaktavyaḥ sarvaṃ hi puruṣamedho netsarvasmā iva sarvambravāṇīti yo nv eva jñātastasmai brūyād atha yo 'nūcāno 'tha yo 'sya priyaḥ syānnettv eva sarvasmā iva

