11 shlokas
- 1
पुरुषो ह नारायणोऽकामयत अतितिष्ठेयं सर्वाणि भूतान्य् अहम् एवेदं सर्वं स्यामिति स एतम्पुरुषमेधम्पञ्चरात्रम्यज्ञक्रतुम् अपश्यत्तम् आहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वात्यतिष्ठत्सर्वाणि भूतानीदं सर्वम् अभवद् अतितिष्ठति सर्वाणि भूतानीदं सर्वम्भवति य एवम्विद्वान्पुरुषमेधेन यजते यो वैतदेवं वेद
puruṣo ha nārāyaṇo'kāmayata atitiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtāny aham evedaṃ sarvaṃ syāmiti sa etampuruṣamedhampañcarātramyajñakratum apaśyattam āharattenāyajata teneṣṭvātyatiṣṭhatsarvāṇi bhūtānīdaṃ sarvam abhavad atitiṣṭhati sarvāṇi bhūtānīdaṃ sarvambhavati ya evamvidvānpuruṣamedhena yajate yo vaitadevaṃ veda
- 2
तस्य त्रयोविंशतिर्दीक्षाः द्वादशोपसदः पञ्च सुत्याः स एष चत्वारिंशद्रात्रः सदीक्षोपसत्कश्चत्वारिंशदक्षरा विराट्तद्विराजम् अभिसंपद्यते ततो विराड् अजायत विराजो अधि पूरुष इत्येषा वै सा विराड् एतस्या एवैतद्विराजो यज्ञम्पुरुषं जनयति
tasya trayoviṃśatirdīkṣāḥ dvādaśopasadaḥ pañca sutyāḥ sa eṣa catvāriṃśadrātraḥ sadīkṣopasatkaścatvāriṃśadakṣarā virāṭtadvirājam abhisaṃpadyate tato virāḍ ajāyata virājo adhi pūruṣa ityeṣā vai sā virāḍ etasyā evaitadvirājo yajñampuruṣaṃ janayati
- 3
ता वा एताः चतस्रो दशतो भवन्ति तद्यदेताश्चतस्रो दशतो भवन्त्येषां चैव लोकानाम् आप्त्यै दिशां चेममेव लोकम्प्रथमया दशताप्नुवन्नन्तरिक्षं द्वितीयया दिवं तृतीयया दिशश्चतुर्थ्या तथैवैतद्यजमान इमम् एव लोकम्प्रथमया दशताप्नोत्यन्तरिक्षं द्वितीयया दिवं तृतीयया दिशश्चतुर्थ्यैतावद्वा इदं सर्वं यावद् इमे च लोका दिशश्च सर्वं पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै
tā vā etāḥ catasro daśato bhavanti tadyadetāścatasro daśato bhavantyeṣāṃ caiva lokānām āptyai diśāṃ cemameva lokamprathamayā daśatāpnuvannantarikṣaṃ dvitīyayā divaṃ tṛtīyayā diśaścaturthyā tathaivaitadyajamāna imam eva lokamprathamayā daśatāpnotyantarikṣaṃ dvitīyayā divaṃ tṛtīyayā diśaścaturthyaitāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvad ime ca lokā diśaśca sarvaṃ puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai
- 4
एकादशाग्निषोमीयाः पशव उपवसथे तेषां समानं कर्मैकादश यूपा एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानः पुरस्तात्पाप्मानमपहते
ekādaśāgniṣomīyāḥ paśava upavasathe teṣāṃ samānaṃ karmaikādaśa yūpā ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamānaḥ purastātpāpmānamapahate
- 5
एकादशिनाः सुत्यासु पशवो भवन्ति एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्वज्रस्त्रिष्टुब्वीर्यं त्रिष्टुब्वज्रेणैवैतद्वीर्येण यजमानः पुरस्तात्पाप्मानमपहते
ekādaśināḥ sutyāsu paśavo bhavanti ekādaśākṣarā triṣṭubvajrastriṣṭubvīryaṃ triṣṭubvajreṇaivaitadvīryeṇa yajamānaḥ purastātpāpmānamapahate
- 6
यद्व् एवैकादशिना भवन्ति एकादशिनी वा इदं सर्वं प्रजापतिर्ह्येकादशिनी सर्वं हि प्रजापतिः सर्वं पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै
yadv evaikādaśinā bhavanti ekādaśinī vā idaṃ sarvaṃ prajāpatirhyekādaśinī sarvaṃ hi prajāpatiḥ sarvaṃ puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai
- 7
स वा एष पुरुषमेधः पञ्चरात्रो यज्ञक्रतुर्भवति पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्तः पशुः पञ्चर्तवः संवत्सरो यत्किं च पञ्चविधम् अधिदेवतम् अध्यात्मं तद् एनेन सर्वम् आप्नोति
sa vā eṣa puruṣamedhaḥ pañcarātro yajñakraturbhavati pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pañcartavaḥ saṃvatsaro yatkiṃ ca pañcavidham adhidevatam adhyātmaṃ tad enena sarvam āpnoti
- 8
तस्याग्निष्टोमः प्रथमम् अहर्भवति अथोक्थ्यो ऽथातिरात्रो ऽथोक्थ्यो ऽथाग्निष्टोमः स वा एष उभयतोज्योतिर् उभयतौक्थ्यः
tasyāgniṣṭomaḥ prathamam aharbhavati athokthyo 'thātirātro 'thokthyo 'thāgniṣṭomaḥ sa vā eṣa ubhayatojyotir ubhayataukthyaḥ
- 9
यवमध्यः पञ्चरात्रो भवति इमे वै लोकाः पुरुषमेध उभयतोज्योतिषो वा इमे लोका अग्निनेत आदित्येनामुतस्तस्माद् उभयतोज्योतिर् अन्नम् उक्थ्य आत्मातिरात्रस्तद्यद् एता उक्थ्यावतिरात्रम् अभितो भवतस्तस्माद् अयम् आत्मान्नेन परिवृढो ऽथ यद् एष वर्षिष्ठो ऽतिरात्रो ऽह्नां स मध्ये तस्माद्यवमध्यो युते ह वै द्विषन्तम्भ्रातृव्यम् अयम् एवास्ति नास्य द्विषन्भ्रातृव्य इत्य् आहुर्य एवं वेद
yavamadhyaḥ pañcarātro bhavati ime vai lokāḥ puruṣamedha ubhayatojyotiṣo vā ime lokā agnineta ādityenāmutastasmād ubhayatojyotir annam ukthya ātmātirātrastadyad etā ukthyāvatirātram abhito bhavatastasmād ayam ātmānnena parivṛḍho 'tha yad eṣa varṣiṣṭho 'tirātro 'hnāṃ sa madhye tasmādyavamadhyo yute ha vai dviṣantambhrātṛvyam ayam evāsti nāsya dviṣanbhrātṛvya ity āhurya evaṃ veda
- 10
तस्यायम् एव लोकः प्रथमम् अहः अयम् अस्य लोको वसन्त ऋतुर्यद् ऊर्ध्वम् अस्माल्लोकाद् अर्वाचीनम् अन्तरिक्षात्तद्द्वितीयम् अहस्तद्व् अस्य ग्रीष्म ऋतुर् अन्तरिक्षम् एवास्य मध्यमम् अहर् अन्तरिक्षम् अस्य वर्षाशरदाव् ऋतू यद् ऊर्ध्वम् अन्तरिक्षाद् अर्वाचीनं दिवस्तच्चतुर्थम् अहस्तद्व् अस्य हेमन्त ऋतुर्द्यौर् एवास्य पञ्चमम् अहर्द्यौर् अस्य शिशिर ऋतुर् इत्य् अधिदेवतम्
tasyāyam eva lokaḥ prathamam ahaḥ ayam asya loko vasanta ṛturyad ūrdhvam asmāllokād arvācīnam antarikṣāttaddvitīyam ahastadv asya grīṣma ṛtur antarikṣam evāsya madhyamam ahar antarikṣam asya varṣāśaradāv ṛtū yad ūrdhvam antarikṣād arvācīnaṃ divastaccaturtham ahastadv asya hemanta ṛturdyaur evāsya pañcamam ahardyaur asya śiśira ṛtur ity adhidevatam
- 11
अथाध्यात्मम्प्रतिष्ठैवास्य प्रथमम् अहः प्रतिष्ठो अस्य वसन्त ऋतुर्यद् ऊर्ध्वम्प्रतिष्ठाया अवाचीनं मध्यात्तद्द्वितीयम् अहस्तद्व् अस्य ग्रीष्म ऋतुर्मध्यम् एवास्य मध्यमम् अहर्मध्यम् अस्य वर्षाशरदावृतू यद् ऊर्ध्वम्मध्याद् अवाचीनम्शीर्ष्णस्तच्चतुर्थम् अहस्तद्व् अस्य हेमन्त ऋतुः शिर एवास्य पञ्चमम् अहः शिरो ऽस्य शिशिर ऋतुर् एवम् इमे च लोकाः संवत्सरश्चात्मा च पुरुषमेधम् अभिसंपद्यन्ते सर्वं वा इमे लोकाः सर्वं संवत्सरः सर्वम् आत्मा सर्वं पुरुषमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्यै
athādhyātmampratiṣṭhaivāsya prathamam ahaḥ pratiṣṭho asya vasanta ṛturyad ūrdhvampratiṣṭhāyā avācīnaṃ madhyāttaddvitīyam ahastadv asya grīṣma ṛturmadhyam evāsya madhyamam aharmadhyam asya varṣāśaradāvṛtū yad ūrdhvammadhyād avācīnamśīrṣṇastaccaturtham ahastadv asya hemanta ṛtuḥ śira evāsya pañcamam ahaḥ śiro 'sya śiśira ṛtur evam ime ca lokāḥ saṃvatsaraścātmā ca puruṣamedham abhisaṃpadyante sarvaṃ vā ime lokāḥ sarvaṃ saṃvatsaraḥ sarvam ātmā sarvaṃ puruṣamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyai

