25 shlokas
- 1
ऋतवो ह वै प्रयाजाः
तस्मात्पञ्च भवन्ति पञ्च ह्यृतवः
ṛtavo ha vai prayājāḥ
tasmātpañca bhavanti pañca hyṛtavaḥ
- 2
देवाश्च वा असुराश्च
उभये प्राजापत्याः पस्पृधिर एतस्मिन्यज्ञे प्रजापतौ पितरि संवत्सरे ऽस्माकमयम्भविष्यत्यस्माकमयम्भविष्यतीति
devāśca vā asurāśca
ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhira etasminyajñe prajāpatau pitari saṃvatsare 'smākamayambhaviṣyatyasmākamayambhaviṣyatīti
- 3
ततो देवाः
अर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्त एतान्प्रयाजान्ददृशुस्तैरयजन्त तैर् ऋतून्त्संवत्सरम्प्राजयन्न् ऋतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नान् अन्तरायंस्तस्मात्प्रजयाः प्रजया ह वै नामैतद्यत्प्रयाजा इति तथो एवैष एतैर् ऋतून्त्संवत्सरम्प्रयजत्य् ऋतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्प्रयाजैर्यजते
tato devāḥ
arcantaḥ śrāmyantaścerusta etānprayājāndadṛśustairayajanta tair ṛtūntsaṃvatsaramprājayann ṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnān antarāyaṃstasmātprajayāḥ prajayā ha vai nāmaitadyatprayājā iti tatho evaiṣa etair ṛtūntsaṃvatsaramprayajaty ṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantareti tasmātprayājairyajate
- 4
ते वा आज्यहविषो भवन्ति
वज्रो वा आज्यमेतेन वै देवा वज्रेणाज्येनर्तून्त्संवत्सरम्प्राजयन्नृतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नानन्तरायंस्तथो एवैष एतेन वज्रेणाज्येनर्तून्त्संवत्सरम्प्रजयत्य् ऋतुभ्यः संवत्सरात्सपत्नान् अन्तरेति तस्मादाज्यहविषो भवन्ति
te vā ājyahaviṣo bhavanti
vajro vā ājyametena vai devā vajreṇājyenartūntsaṃvatsaramprājayannṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnānantarāyaṃstatho evaiṣa etena vajreṇājyenartūntsaṃvatsaramprajayaty ṛtubhyaḥ saṃvatsarātsapatnān antareti tasmādājyahaviṣo bhavanti
- 5
एतद्वै संवत्सरस्य स्वम्पयः
यदाज्यं तत्स्वेनैवैनमेतत्पयसा देवाः स्व्यकुर्वत तथो एवैनमेष एतत्स्वेनैव पयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविषो भवन्ति
etadvai saṃvatsarasya svampayaḥ
yadājyaṃ tatsvenaivainametatpayasā devāḥ svyakurvata tatho evainameṣa etatsvenaiva payasā svīkurute tasmādājyahaviṣo bhavanti
- 6
स यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्
तत एव नापक्रामेत्संग्रामो वा एष संनिधीयते यः प्रयाजैर्यजते यतरो वै संयत्तयोः पराजयते ऽप वै संक्रामत्य् अभितराम् उ वै जयन्क्रामति तस्मादभितरामभितरामेव क्रामेद् अभितराम् अभितराम् आहुतीर्जुहुयात्
sa yatraiva tiṣṭhanprayājebhya āśrāvayet
tata eva nāpakrāmetsaṃgrāmo vā eṣa saṃnidhīyate yaḥ prayājairyajate yataro vai saṃyattayoḥ parājayate 'pa vai saṃkrāmaty abhitarām u vai jayankrāmati tasmādabhitarāmabhitarāmeva krāmed abhitarām abhitarām āhutīrjuhuyāt
- 7
तद् उ तथा न कुर्यात्
यत्रैव तिष्ठन्प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्तत एव नापक्रामेद्यत्रो एव समिद्धतमम्मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिद्धहोमेन ह्येव समृद्धा आहुतयः
tad u tathā na kuryāt
yatraiva tiṣṭhanprayājebhya āśrāvayettata eva nāpakrāmedyatro eva samiddhatamammanyeta tadāhutīrjuhuyātsamiddhahomena hyeva samṛddhā āhutayaḥ
- 8
स आश्राव्याह
समिधो यजेति तद्वसन्तं समिन्द्धे स वसन्तः समिद्धो ऽन्यान् ऋतून्त्समिन्द्ध ऋतवः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योषधीश्च पचन्ति तद्व् एव खलु सर्वानृतून्निराहाथ यज यजेत्य् एवोत्तरान् आहाजामितायै जामि ह कुर्याद्यत्तनूनपातं यजेडो यजेति ब्रूयात्तस्माद्यज यजेत्येवोत्तरानाह
sa āśrāvyāha
samidho yajeti tadvasantaṃ saminddhe sa vasantaḥ samiddho 'nyān ṛtūntsaminddha ṛtavaḥ samiddhāḥ prajāśca prajanayantyoṣadhīśca pacanti tadv eva khalu sarvānṛtūnnirāhātha yaja yajety evottarān āhājāmitāyai jāmi ha kuryādyattanūnapātaṃ yajeḍo yajeti brūyāttasmādyaja yajetyevottarānāha
- 9
स वै समिधो यजति
वसन्तो वै समिद्वसन्तमेव तद्देवा अवृञ्जत वसन्तात्सपत्नान् अन्तरायन्वसन्तम् एवैष एतद्वृङ्क्ते वसन्तात्सपत्नान् अन्तरेति तस्मात्समिधो यजति
sa vai samidho yajati
vasanto vai samidvasantameva taddevā avṛñjata vasantātsapatnān antarāyanvasantam evaiṣa etadvṛṅkte vasantātsapatnān antareti tasmātsamidho yajati
- 10
अथ तनूनपातं यजति
ग्रीष्मो वै तनूनपाद्ग्रीष्मो ह्यासाम्प्रजानां तनूस्तपति ग्रीष्ममेव तद्देवा अवृञ्जत ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरायन्ग्रीष्ममेवैष एतद्वृङ्क्ते ग्रीष्मात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्तनूनपातं यजति
atha tanūnapātaṃ yajati
grīṣmo vai tanūnapādgrīṣmo hyāsāmprajānāṃ tanūstapati grīṣmameva taddevā avṛñjata grīṣmātsapatnānantarāyangrīṣmamevaiṣa etadvṛṅkte grīṣmātsapatnānantareti tasmāttanūnapātaṃ yajati
- 11
अथेडो यजति
वर्षा वा इड इति हि वर्षा इडो यदिदं क्षुद्रं सरीसृपं ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्तम्भवति तद्वर्षा ईडितम् इवान्नम् इच्छमानं चरति तस्माद्वर्षा इडो वर्षा एव तद्देवा अवृञ्जत वर्षाभ्यः सपत्नान् अन्तरायन्वर्षा उ एवैष एतद्वृङ्क्ते वर्षाभ्यः सपत्नानन्तरेति तस्मादिडो यजति
atheḍo yajati
varṣā vā iḍa iti hi varṣā iḍo yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ grīṣmahemantābhyāṃ nityaktambhavati tadvarṣā īḍitam ivānnam icchamānaṃ carati tasmādvarṣā iḍo varṣā eva taddevā avṛñjata varṣābhyaḥ sapatnān antarāyanvarṣā u evaiṣa etadvṛṅkte varṣābhyaḥ sapatnānantareti tasmādiḍo yajati
- 12
अथ बर्हिर्यजति
शरद्वै बर्हिरिति हि शरद्बर्हिर्या इमा ओषधयो ग्रीष्महेमन्ताभ्यां नित्यक्ता भवन्ति ता वर्षा वर्धन्ते ताः शरदि बर्हिषो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरे तस्माच्छरद्बर्हिः शरदमेव तद्देवा अवृञ्जत शरदः सपत्नान्तरायञ्छरदम् एवैष एतद्वृङ्क्ते शरदः सपत्नानन्तरेति तस्माद्बर्हिर्यजति
atha barhiryajati
śaradvai barhiriti hi śaradbarhiryā imā oṣadhayo grīṣmahemantābhyāṃ nityaktā bhavanti tā varṣā vardhante tāḥ śaradi barhiṣo rūpaṃ prastīrṇāḥ śere tasmāccharadbarhiḥ śaradameva taddevā avṛñjata śaradaḥ sapatnāntarāyañcharadam evaiṣa etadvṛṅkte śaradaḥ sapatnānantareti tasmādbarhiryajati
- 13
अथ स्वाहा स्वाहेति यजति
अन्तो वै यज्ञस्य स्वाहाकारो ऽन्त ऋतूनां हेमन्तो वसन्ताद्धि परार्ध्यो ऽन्तेनैव तदन्तं देवा अवृञ्जतान्तेनान्तात्सपत्नान् अन्तरायन्न् अन्तेनो एवैष एतदन्तं वृङ्क्ते ऽन्तेनान्तात्सपत्नानन्तरेति तस्मात्स्वाहेति यजति
atha svāhā svāheti yajati
anto vai yajñasya svāhākāro 'nta ṛtūnāṃ hemanto vasantāddhi parārdhyo 'ntenaiva tadantaṃ devā avṛñjatāntenāntātsapatnān antarāyann anteno evaiṣa etadantaṃ vṛṅkte 'ntenāntātsapatnānantareti tasmātsvāheti yajati
- 14
तद्वा एतत्
वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुर् एतस्माद्ध्येष पुनर्भवति पुनर्ह वा अस्मिंल्लोके भवति य एवमेतद्वेद
tadvā etat
vasanta eva hemantātpunarasur etasmāddhyeṣa punarbhavati punarha vā asmiṃlloke bhavati ya evametadveda
- 15
स वै व्यन्तु वेत्विति यजति
अजामितायै जामि ह कुर्याद्यद्व्यन्तु व्यन्त्विति वैव यजेद्वेतु वेत्विति वा व्यन्त्विति वै योषा वेत्विति वृषा मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माद्व्यन्तु वेत्विति यजति
sa vai vyantu vetviti yajati
ajāmitāyai jāmi ha kuryādyadvyantu vyantviti vaiva yajedvetu vetviti vā vyantviti vai yoṣā vetviti vṛṣā mithunamevaitatprajananaṃ kriyate tasmādvyantu vetviti yajati
- 16
अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि
प्रजा वै बर्ही रेत आज्यं तत्प्रजास्वेवैतद्रेतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्तेनेमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्तम्प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि
atha caturthe prayāje samānayati barhiṣi
prajā vai barhī reta ājyaṃ tatprajāsvevaitadretaḥ sicyate tena retasā siktenemāḥ prajāḥ punarabhyāvartamprajāyante tasmāccaturthe prayāje samānayati barhiṣi
- 17
संग्रामो वा एष संनिधीयते
यः प्रयाजैर्यजते यतरं वै संयत्तयोर्मित्रम् आगच्छति स जयति तदेतदुपभृतो ऽधि जुहूम्मित्रम् आगच्छति तेन प्रजयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति बर्हिषि
saṃgrāmo vā eṣa saṃnidhīyate
yaḥ prayājairyajate yataraṃ vai saṃyattayormitram āgacchati sa jayati tadetadupabhṛto 'dhi juhūmmitram āgacchati tena prajayati tasmāccaturthe prayāje samānayati barhiṣi
- 18
यजमान एव जुहूमनु
यो ऽस्मा अरातीयति स उपभृतम् अनु यजमानायैवैतद्द्विषन्तम्भ्रातृव्यम्बलिं हारयत्य् अत्तैव जुहूमन्वाद्य उपभृतमन्व् अत्त्र एवैतदाद्यम्बलिं हारयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति
yajamāna eva juhūmanu
yo 'smā arātīyati sa upabhṛtam anu yajamānāyaivaitaddviṣantambhrātṛvyambaliṃ hārayaty attaiva juhūmanvādya upabhṛtamanv attra evaitadādyambaliṃ hārayati tasmāccaturthe prayāje samānayati
- 19
स वा अनवमृशन्त्समानयति
स यद्धावमृशेद्यजमानं द्विषता भ्रातृव्येनावमृशेद् अत्तारम् आद्येनावमृशेत्तस्माद् अनवमृशन्त्समानयति
sa vā anavamṛśantsamānayati
sa yaddhāvamṛśedyajamānaṃ dviṣatā bhrātṛvyenāvamṛśed attāram ādyenāvamṛśettasmād anavamṛśantsamānayati
- 20
अथोत्तरां जुहूमध्यूहति
यजमानम् एवैतद्द्विषति भ्रातृव्ये ऽध्यूहत्य् अत्तारमाद्ये ऽध्यूहति तस्मादुत्तरां जुहूमध्यूहति
athottarāṃ juhūmadhyūhati
yajamānam evaitaddviṣati bhrātṛvye 'dhyūhaty attāramādye 'dhyūhati tasmāduttarāṃ juhūmadhyūhati
- 21
देवा ह वा ऊचुः
हन्त विजितमेवानु सर्वं यज्ञं संस्थापयाम यदि नो ऽसुररक्षसान्यासजेयुः संस्थित एव नो यज्ञः स्यादिति
devā ha vā ūcuḥ
hanta vijitamevānu sarvaṃ yajñaṃ saṃsthāpayāma yadi no 'surarakṣasānyāsajeyuḥ saṃsthita eva no yajñaḥ syāditi
- 22
त उत्तमे प्रयाजे
स्वाहाकारेणैव सर्वं यज्ञं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमिति तद् आग्नेयम् आज्यभागं समस्थापयन्त्स्वाहा सोममिति तत्सौम्यमाज्यभागं समस्थापयन्त्स्वाहाग्निमिति तद्य एष उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तं समस्थापयन्
ta uttame prayāje
svāhākāreṇaiva sarvaṃ yajñaṃ samasthāpayantsvāhāgnimiti tad āgneyam ājyabhāgaṃ samasthāpayantsvāhā somamiti tatsaumyamājyabhāgaṃ samasthāpayantsvāhāgnimiti tadya eṣa ubhayatrācyuta āgneyaḥ puroḍāśo bhavati taṃ samasthāpayan
- 23
अथ यथादेवतं
स्वाहा देवा आज्यपा इति तत्प्रयाजानुयाजान्त्समस्थापयन्प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपा जुषाणो अग्निराज्यस्य वेत्विति तदग्निं स्विष्टकृतं समस्थापयन्नग्निर्हि स्विष्टकृत्स एषो ऽप्येतर्हि तथैव यज्ञं संतिष्ठते यथैवैनं देवाः समस्थापयंस्तस्मादुत्तमे प्रयाजे स्वाहास्वाहेति यजति यावन्ति हवींषि भवन्ति विजितम् एवैतद् अनु सर्वं यज्ञं संस्थापयति तस्माद्यद् अत ऊर्ध्वं विलोम यज्ञे क्रियेत न तद् आद्रियेत संस्थितो मे यज्ञ इति ह विद्यात्स हैष यज्ञो यातयामेवास यथा वषट्कृतं हुतं स्वाहाकृतम्
atha yathādevataṃ
svāhā devā ājyapā iti tatprayājānuyājāntsamasthāpayanprayājānuyājā vai devā ājyapā juṣāṇo agnirājyasya vetviti tadagniṃ sviṣṭakṛtaṃ samasthāpayannagnirhi sviṣṭakṛtsa eṣo 'pyetarhi tathaiva yajñaṃ saṃtiṣṭhate yathaivainaṃ devāḥ samasthāpayaṃstasmāduttame prayāje svāhāsvāheti yajati yāvanti havīṃṣi bhavanti vijitam evaitad anu sarvaṃ yajñaṃ saṃsthāpayati tasmādyad ata ūrdhvaṃ viloma yajñe kriyeta na tad ādriyeta saṃsthito me yajña iti ha vidyātsa haiṣa yajño yātayāmevāsa yathā vaṣaṭkṛtaṃ hutaṃ svāhākṛtam
- 24
ते देवा अकामयन्त
कथं न्विमं यज्ञम्पुनर् आप्याययेमायातयामानं कुर्याम तेनायातयाम्ना प्रचरेमेति
te devā akāmayanta
kathaṃ nvimaṃ yajñampunar āpyāyayemāyātayāmānaṃ kuryāma tenāyātayāmnā pracaremeti
- 25
स यज्जुह्वामाज्यम्परिशिष्टमासीत्
येन यज्ञं समस्थापयंस्तेनैव यथापूर्वं हवींष्यभ्यघारयन्पुनरेवैनानि तद् आप्याययन्न् अयातयामान्यकुर्वन्न् अयातयाम ह्याज्यं तस्मादुत्तमम्प्रयाजमिष्ट्वा यथापूर्वं हवींष्य् अभिघारयति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि करोत्ययातयाम ह्याज्यं तस्माद्यस्य कस्य च हविषो ऽवद्यति पुनर् एव तद् अभिघारयति स्विष्टकृत एव तत्पुनर् आप्यायत्य् अयातयाम करोत्य् अथ यदा स्विष्टकृते ऽवद्यति न ततः पुनर् अभिघारयति नो हि ततः कांचन हविषो ऽग्नावाहुतिं होष्यन्भवति
sa yajjuhvāmājyampariśiṣṭamāsīt
yena yajñaṃ samasthāpayaṃstenaiva yathāpūrvaṃ havīṃṣyabhyaghārayanpunarevaināni tad āpyāyayann ayātayāmānyakurvann ayātayāma hyājyaṃ tasmāduttamamprayājamiṣṭvā yathāpūrvaṃ havīṃṣy abhighārayati punarevaināni tadāpyāyayatyayātayāmāni karotyayātayāma hyājyaṃ tasmādyasya kasya ca haviṣo 'vadyati punar eva tad abhighārayati sviṣṭakṛta eva tatpunar āpyāyaty ayātayāma karoty atha yadā sviṣṭakṛte 'vadyati na tataḥ punar abhighārayati no hi tataḥ kāṃcana haviṣo 'gnāvāhutiṃ hoṣyanbhavati

