26 shlokas
- 1
देवाश्च वा असुराश्च
उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततो देवा अनुव्यम् इवासुर् अथ हासुरा मेनिरे ऽस्माकम् एवेदं खलु भुवनमिति
devāśca vā asurāśca
ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire tato devā anuvyam ivāsur atha hāsurā menire 'smākam evedaṃ khalu bhuvanamiti
- 2
ते होचुः
हन्तेमाम्पृथिवीं विभजामहै तां विभज्योपजीवामेति तामौक्ष्णैश्चर्मभिः पश्चात्प्राञ्चो विभजमाना अभीयुः
te hocuḥ
hantemāmpṛthivīṃ vibhajāmahai tāṃ vibhajyopajīvāmeti tāmaukṣṇaiścarmabhiḥ paścātprāñco vibhajamānā abhīyuḥ
- 3
तद्वै देवाः शुश्रुवुः
विभजन्ते ह वा इमामसुराः पृथिवीम्प्रेत तदेष्यामो यत्रेमामसुरा विभजन्ते के ततः स्याम यदस्यै न भजेमहीति ते यज्ञमेव विष्णुम्पुरस्कृत्येयुः
tadvai devāḥ śuśruvuḥ
vibhajante ha vā imāmasurāḥ pṛthivīmpreta tadeṣyāmo yatremāmasurā vibhajante ke tataḥ syāma yadasyai na bhajemahīti te yajñameva viṣṇumpuraskṛtyeyuḥ
- 4
ते होचुः
अनु नो ऽस्याम्पृथिव्याम् आभजतास्त्वेव नो ऽप्यस्याम्भाग इति ते हासुरा असूयन्त इवोचुर्यावद् एवैष विष्णुर् अभिशेते तावद्वो दद्म इति
te hocuḥ
anu no 'syāmpṛthivyām ābhajatāstveva no 'pyasyāmbhāga iti te hāsurā asūyanta ivocuryāvad evaiṣa viṣṇur abhiśete tāvadvo dadma iti
- 5
वामनो ह विष्णुरास
तद्देवा न जिहीडिरे महद्वै नो ऽदुर्ये नो यज्ञसंमितमदुरिति
vāmano ha viṣṇurāsa
taddevā na jihīḍire mahadvai no 'durye no yajñasaṃmitamaduriti
- 6
ते प्राञ्चं विष्णुं निपाद्य
छन्दोभिरभितः पर्यगृह्णन्गायत्रेण त्वा छन्दसा परिगृह्णामीति दक्षिणतस्त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा परिगृह्णामीति पश्चाज्जागतेन त्वा छन्दसा परिगृह्णामीत्य् उत्तरतः
te prāñcaṃ viṣṇuṃ nipādya
chandobhirabhitaḥ paryagṛhṇangāyatreṇa tvā chandasā parigṛhṇāmīti dakṣiṇatastraiṣṭubhena tvā chandasā parigṛhṇāmīti paścājjāgatena tvā chandasā parigṛhṇāmīty uttarataḥ
- 7
तं छन्दोभिर् अभितः परिगृह्य
अग्निम्पुरस्तात्समाधाय तेनार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तेनेमां सर्वाम्पृथिवीं समविन्दन्त तद्यद् एनेनेमां सर्वां समविन्दन्त तस्माद्वेदिर्नाम तस्माद् आहुर्यावती वेदिस्तावती पृथिवीत्य् एतया हीमां सर्वां समविन्दन्तैवं ह वा इमां सर्वां सपत्नानां संवृङ्क्ते निर्भजत्यस्यै सपत्नान्य एवम् एतद्वेद
taṃ chandobhir abhitaḥ parigṛhya
agnimpurastātsamādhāya tenārcantaḥ śrāmyantaścerustenemāṃ sarvāmpṛthivīṃ samavindanta tadyad enenemāṃ sarvāṃ samavindanta tasmādvedirnāma tasmād āhuryāvatī vedistāvatī pṛthivīty etayā hīmāṃ sarvāṃ samavindantaivaṃ ha vā imāṃ sarvāṃ sapatnānāṃ saṃvṛṅkte nirbhajatyasyai sapatnānya evam etadveda
- 8
सो ऽयं विष्णुर्ग्लानः
छन्दोभिरभितः परिगृहीतो ऽग्निः पुरस्तान्नापक्रमणम् आस स तत एवौषधीनाम्मूलान्य् उपमुम्लोच
so 'yaṃ viṣṇurglānaḥ
chandobhirabhitaḥ parigṛhīto 'gniḥ purastānnāpakramaṇam āsa sa tata evauṣadhīnāmmūlāny upamumloca
- 9
ते ह देवा ऊचुः
क्व नु विष्णुरभूत्क्व नु यज्ञो ऽभूदिति ते होचुश्छन्दोभिर् अभितः परिगृहीतो ऽग्निः पुरस्तान्नापक्रमणम् अस्त्य् अत्रैवान्विच्छतेति तं खनन्त इवान्वीषुस्तं त्र्यङ्गुले ऽन्वविन्दंस्तस्मात्त्र्यङ्गुला वेदिः स्यात्तद् उ हापि पाञ्चिस्त्र्यङ्गुलामेव सौम्यस्याध्वरस्य वेदिं चक्रे
te ha devā ūcuḥ
kva nu viṣṇurabhūtkva nu yajño 'bhūditi te hocuśchandobhir abhitaḥ parigṛhīto 'gniḥ purastānnāpakramaṇam asty atraivānvicchateti taṃ khananta ivānvīṣustaṃ tryaṅgule 'nvavindaṃstasmāttryaṅgulā vediḥ syāttad u hāpi pāñcistryaṅgulāmeva saumyasyādhvarasya vediṃ cakre
- 10
तद् उ तथा न कुर्यात्
ओषधीनां वै स मूलान्युपाम्लोचत्तस्माद् ओषधीनाम् एव मूलान्य् उच्छेत्तवै ब्रूयाद्यन्न्व् एवात्र विष्णुम् अन्वविन्दंस्तस्माद्वेदिर्नाम
tad u tathā na kuryāt
oṣadhīnāṃ vai sa mūlānyupāmlocattasmād oṣadhīnām eva mūlāny ucchettavai brūyādyannv evātra viṣṇum anvavindaṃstasmādvedirnāma
- 11
तमनुविद्योत्तरेण परिग्रहेण पर्यगृह्णन्
सुक्ष्मा चासि शिवा चासीति दक्षिणत इमाम् एवैतत्पृथिवीं संविद्य सुक्ष्मां शिवामकुर्वत स्योना चासि सुषदा चासीति पश्चाद् इमाम् एवैतत्पृथिवीं संविद्य स्योनां सुषदाम् अकुर्वतोर्जस्वती चासि पयस्वती चेत्युत्तरत इमामेवैतत्पृथिवीं संविद्य रसवतीमुपजीवनीयामकुर्वत
tamanuvidyottareṇa parigraheṇa paryagṛhṇan
sukṣmā cāsi śivā cāsīti dakṣiṇata imām evaitatpṛthivīṃ saṃvidya sukṣmāṃ śivāmakurvata syonā cāsi suṣadā cāsīti paścād imām evaitatpṛthivīṃ saṃvidya syonāṃ suṣadām akurvatorjasvatī cāsi payasvatī cetyuttarata imāmevaitatpṛthivīṃ saṃvidya rasavatīmupajīvanīyāmakurvata
- 12
स वै त्रिः पूर्वम्परिग्रहम्परिगृह्णाति
त्रिरुत्तरं तत्षट्कृत्वः षड्वा ऋतवः संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावतम् एवैतत्परिगृह्णाति
sa vai triḥ pūrvamparigrahamparigṛhṇāti
triruttaraṃ tatṣaṭkṛtvaḥ ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsaro yajñaḥ prajāpatiḥ sa yāvāneva yajño yāvatyasya mātrā tāvatam evaitatparigṛhṇāti
- 13
षड्भिर्व्याहृतिभिः
पूर्वम्परिग्रहं परिगृह्णाति षड्भिरुत्तरं तद्द्वादशकृत्वो द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावतम् एवैतत्परिगृह्णाति
ṣaḍbhirvyāhṛtibhiḥ
pūrvamparigrahaṃ parigṛhṇāti ṣaḍbhiruttaraṃ taddvādaśakṛtvo dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya saṃvatsaro yajñaḥ prajāpatiḥ sa yāvāneva yajño yāvatyasya mātrā tāvatam evaitatparigṛhṇāti
- 14
व्याममात्री पश्चात्स्याद् इत्याहुः
एतावान्वै पुरुषः पुरुषसंमिता हि त्र्यरत्निः प्राची त्रिवृद्धि यज्ञो नात्र मात्रास्ति यावतीम् एव स्वयम्मनसा मन्येत तावतीं कुर्यात्
vyāmamātrī paścātsyād ityāhuḥ
etāvānvai puruṣaḥ puruṣasaṃmitā hi tryaratniḥ prācī trivṛddhi yajño nātra mātrāsti yāvatīm eva svayammanasā manyeta tāvatīṃ kuryāt
- 15
अभितो ऽग्निमंसा उन्नयति
योषा वै वेदिर्वृषाग्निः परिगृह्य वै योषा वृषाणं शेते मिथुनम् एवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादभितो ऽग्निमंसा उन्नयति
abhito 'gnimaṃsā unnayati
yoṣā vai vedirvṛṣāgniḥ parigṛhya vai yoṣā vṛṣāṇaṃ śete mithunam evaitatprajananaṃ kriyate tasmādabhito 'gnimaṃsā unnayati
- 16
सा वै पश्चाद्वरीयसी स्यात्
मध्ये संह्वारिता पुनः पुरस्ताद् उर्व्य् एवमिव हि योषाम्प्रशंसन्ति पृथुश्रोणिर्विमृष्टान्तरांसा मध्ये संग्राह्येति जुष्टाम् एवैनाम् एतद्देवेभ्यः करोति
sā vai paścādvarīyasī syāt
madhye saṃhvāritā punaḥ purastād urvy evamiva hi yoṣāmpraśaṃsanti pṛthuśroṇirvimṛṣṭāntarāṃsā madhye saṃgrāhyeti juṣṭām evainām etaddevebhyaḥ karoti
- 17
सा वै प्राक्प्रवणा स्यात्
प्राची हि देवानां दिग् अथो उदक्प्रवणोदीची हि मनुष्याणां दिग्दक्षिणतः पुरीषम्प्रत्युदूहत्य् एषा वै दिक्पितॄणां सा यद्दक्षिणाप्रवणा स्यात्क्षिप्रे ह यजमानो ऽमुं लोकम् इयात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति तस्माद्दक्षिणतः पुरीषम्प्रत्युदूहति पुरीषवतीं कुर्वीत पशवो वै पुरीषम्पशुमतीम् एवैनाम् एतत्कुरुते
sā vai prākpravaṇā syāt
prācī hi devānāṃ dig atho udakpravaṇodīcī hi manuṣyāṇāṃ digdakṣiṇataḥ purīṣampratyudūhaty eṣā vai dikpitṝṇāṃ sā yaddakṣiṇāpravaṇā syātkṣipre ha yajamāno 'muṃ lokam iyāttatho ha yajamāno jyogjīvati tasmāddakṣiṇataḥ purīṣampratyudūhati purīṣavatīṃ kurvīta paśavo vai purīṣampaśumatīm evainām etatkurute
- 18
ताम्प्रतिमार्ष्टि
देवा ह वै संग्रामं संनिधास्यन्तस्ते होचुर्हन्त यदस्यै पृथिव्या अनामृतं देवयजनं तच्चन्द्रमसि निदधामहै स यदि न इतो ऽसुरा जयेयुस्तत एवार्चन्तः श्राम्यन्तः पुनर् अभिभवेमेति स यदस्यै पृथिव्या अनामृतं देवयजनम् आसीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधत तद् एतच्चन्द्रमसि कृष्णं तस्माद् आहुश्चन्द्रमस्य् अस्यै पृथिव्यै देवयजनम् इत्य् अपि ह वास्यैतस्मिन्देवयजन इष्टं भवति तस्माद्वै प्रतिमार्ष्टि
tāmpratimārṣṭi
devā ha vai saṃgrāmaṃ saṃnidhāsyantaste hocurhanta yadasyai pṛthivyā anāmṛtaṃ devayajanaṃ taccandramasi nidadhāmahai sa yadi na ito 'surā jayeyustata evārcantaḥ śrāmyantaḥ punar abhibhavemeti sa yadasyai pṛthivyā anāmṛtaṃ devayajanam āsīttaccandramasi nyadadhata tad etaccandramasi kṛṣṇaṃ tasmād āhuścandramasy asyai pṛthivyai devayajanam ity api ha vāsyaitasmindevayajana iṣṭaṃ bhavati tasmādvai pratimārṣṭi
- 19
स प्रतिमार्ष्टि
पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन्न् इति संग्रामो वै क्रूरं संग्रामे हि क्रूरं क्रियते हतः पुरुषो हतो ऽश्वः शेते पुरा ह्येतत्संग्रामान्न्यदधत तस्माद् आह पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन्नित्य् उदादाय पृथिवीं जीवदानुम् इत्य् उदादाय हि यदस्यै पृथिव्यै जीवम् आसीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधत तस्माद् आहोदादाय पृथिवीं जीवदानुम् इति याम् ऐरयंश्चन्द्रमसि स्वधाभिर् इति याम्चन्द्रमसि ब्रह्मणादधुर् इत्येवैतद् आह ताम् उ धीरासो ऽनुदिश्य यजन्त इत्य् एतेनो ह ताम् अनुदिश्य यजन्ते ऽपि ह वा अस्यैतस्मिन्देवयजन इष्टं भवति य एवम् एतद्वेद
sa pratimārṣṭi
purā krūrasya visṛpo virapśinn iti saṃgrāmo vai krūraṃ saṃgrāme hi krūraṃ kriyate hataḥ puruṣo hato 'śvaḥ śete purā hyetatsaṃgrāmānnyadadhata tasmād āha purā krūrasya visṛpo virapśinnity udādāya pṛthivīṃ jīvadānum ity udādāya hi yadasyai pṛthivyai jīvam āsīttaccandramasi nyadadhata tasmād āhodādāya pṛthivīṃ jīvadānum iti yām airayaṃścandramasi svadhābhir iti yāmcandramasi brahmaṇādadhur ityevaitad āha tām u dhīrāso 'nudiśya yajanta ity eteno ha tām anudiśya yajante 'pi ha vā asyaitasmindevayajana iṣṭaṃ bhavati ya evam etadveda
- 20
अथाह प्रोक्षणीरासादयेति
वज्रो वै स्फ्यो ब्राह्मणश्चेमम्पुरा यज्ञम् अभ्यजूगुपतां वज्रो वा आपस्तद्वज्रम् एवैतद् अभिगुप्त्या आसादयति स वा उपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यमाणास्वथ स्फ्यम् उद्यच्छत्य् अथ यन्निहित एव स्फ्ये प्रोक्षणीर् आसादयेद्वज्रौ ह समृच्छेयातां तथो ह वज्रौ न समृच्छेते तस्माद् उपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यमाणास्वथ स्फ्यम् उद्यच्छति
athāha prokṣaṇīrāsādayeti
vajro vai sphyo brāhmaṇaścemampurā yajñam abhyajūgupatāṃ vajro vā āpastadvajram evaitad abhiguptyā āsādayati sa vā uparyuparyeva prokṣaṇīṣu dhāryamāṇāsvatha sphyam udyacchaty atha yannihita eva sphye prokṣaṇīr āsādayedvajrau ha samṛccheyātāṃ tatho ha vajrau na samṛcchete tasmād uparyuparyeva prokṣaṇīṣu dhāryamāṇāsvatha sphyam udyacchati
- 21
अथैतां वाचं वदति
प्रोक्षणीरासादयेध्मम्बर्हिरुपसादय स्रुचः संमृड्ढि पत्नीं संनह्याज्येनोदेहीति संप्रैष एवैष स यदि कामयेत ब्रूयाद् एतद्यद्य् उ कामयेतापि नाद्रियेत स्वयम् उ ह्येवैतद्वेदेदमतः कर्म कर्तव्यमिति
athaitāṃ vācaṃ vadati
prokṣaṇīrāsādayedhmambarhirupasādaya srucaḥ saṃmṛḍḍhi patnīṃ saṃnahyājyenodehīti saṃpraiṣa evaiṣa sa yadi kāmayeta brūyād etadyady u kāmayetāpi nādriyeta svayam u hyevaitadvededamataḥ karma kartavyamiti
- 22
अथोदञ्चं स्फ्यम्प्रहरति
अमुष्मै त्वा वज्रम्प्रहरामीति यद्यभिचरेद्वज्रो वै स्फ्य स्तृणुते हैवैनेन
athodañcaṃ sphyampraharati
amuṣmai tvā vajrampraharāmīti yadyabhicaredvajro vai sphya stṛṇute haivainena
- 23
अथ पाणी अवनेनिक्ते
यद्ध्यस्यै क्रूरमभूत्तद्ध्यस्या एतदहार्षीत्तस्मात्पाणी अवनेनिक्ते
atha pāṇī avanenikte
yaddhyasyai krūramabhūttaddhyasyā etadahārṣīttasmātpāṇī avanenikte
- 24
स ये हाग्र ईजिरे
ते ह स्मावमर्शं यजन्ते ते पापीयांस आसुर् अथ ये नेजिरे ते श्रेयांस आसुस्ततो ऽश्रद्धा मनुष्यान्विवेद ये यजन्ते पापीयांसस्ते भवन्ति य उ न यजन्ते श्रेयांसस्ते भवन्तीति तत इतो देवान्हविर्न जगामेतः प्रदानाद्धि देवा उपजीवन्ति
sa ye hāgra ījire
te ha smāvamarśaṃ yajante te pāpīyāṃsa āsur atha ye nejire te śreyāṃsa āsustato 'śraddhā manuṣyānviveda ye yajante pāpīyāṃsaste bhavanti ya u na yajante śreyāṃsaste bhavantīti tata ito devānhavirna jagāmetaḥ pradānāddhi devā upajīvanti
- 25
ते ह देवा ऊचुः
बृहस्पतिमाङ्गिरसम् अश्रद्धा वै मनुष्यान् अविदत्तेभ्यो विधेहि यज्ञमिति स हेत्योवाच बृहस्पतिर् आङ्गिरसः कथा न यजध्व इति ते होचुः किं काम्या यजेमहि ये यजन्ते पापीयांसस्ते भवन्ति य उ न यजन्ते श्रेयांसस्ते भवन्तीति
te ha devā ūcuḥ
bṛhaspatimāṅgirasam aśraddhā vai manuṣyān avidattebhyo vidhehi yajñamiti sa hetyovāca bṛhaspatir āṅgirasaḥ kathā na yajadhva iti te hocuḥ kiṃ kāmyā yajemahi ye yajante pāpīyāṃsaste bhavanti ya u na yajante śreyāṃsaste bhavantīti
- 26
स होवाच
बृहस्पतिराङ्गिरसो यद्वै शुश्रुम देवानाम्परिषूतं तदेष यज्ञो भवति यच्छृतानि हवींषि क्ᄆप्ता वेदिस्तेनावमर्शम् अचारिष्ट तस्मात्पापीयांसो ऽभूत तेनानवमर्शं यजध्वं तथा श्रेयांसो भविष्यथेत्य् आ कियत इत्य् आ बर्हिष स्तरणादिति बर्हिषा ह वै खल्वेषा शाम्यति स यदि पुरा बर्हिष स्तरणात्किंचिद् आपद्येत बर्हिर् एव तत्स्तृणन्नपास्येद् अथ यदा बर्हि स्तृणन्त्यपि पदाभितिष्ठन्ति स यो हैवं विद्वान् अनवमर्शं यजते श्रेयान्ह वै भवति तस्माद् अनवमर्शम् एव यजते
sa hovāca
bṛhaspatirāṅgiraso yadvai śuśruma devānāmpariṣūtaṃ tadeṣa yajño bhavati yacchṛtāni havīṃṣi kᄆptā vedistenāvamarśam acāriṣṭa tasmātpāpīyāṃso 'bhūta tenānavamarśaṃ yajadhvaṃ tathā śreyāṃso bhaviṣyathety ā kiyata ity ā barhiṣa staraṇāditi barhiṣā ha vai khalveṣā śāmyati sa yadi purā barhiṣa staraṇātkiṃcid āpadyeta barhir eva tatstṛṇannapāsyed atha yadā barhi stṛṇantyapi padābhitiṣṭhanti sa yo haivaṃ vidvān anavamarśaṃ yajate śreyānha vai bhavati tasmād anavamarśam eva yajate

