Samkhya Tattva Kaumudi · 9.2 9.2.1
9.2.1सत्कार्यं कारणव्यापारात्प्राग् इति शेषः
तथा च न सिद्धसाधनं नैयायिकतनयैर् उद्भावनीयम्
यद्यपि च बीजमृत्पिण्डादिप्रध्वंसानन्तरम् अङ्कुरघटाद्युत्पत्तिर् उपलभ्यते तथापि न प्रध्वंसस्य कारणत्वम् अपि तु भावस्यैव बीजाद्यवयवस्य
अभावात्तु भावस्योत्पत्तौ तस्य सर्वत्र सुलभत्वात्सर्वत्र कार्योत्पादप्रसङ्ग इति न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायाम् उपपादितम् अस्माभिः
प्रपञ्चप्रत्यय एवासति बाधके न शक्यो मिथ्येति वदितुम् इति कणभक्षाक्षचरणमतम् अवशिष्यते
तत्रेदं प्रतिज्ञातं सत्कार्यम् इति
अत्र हेतुम् आह असदकरणात्
असच्चेत्कारणव्यापारात्पूर्वं कार्यं नास्य सत्त्वं कर्तुं शक्यम्
न हि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं कर्तुं शक्यते
सदसत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्तथाप्यसति धर्मिणि न तस्य धर्म इति सत्त्वं तदवस्थम् एव तथा च नासत्त्वम्
असंबद्धेनातदात्मनासत्त्वेन कथम् असन्घटः
तस्मात्कारणव्यापाराद् ऊर्ध्वम् इव प्राग् अपि सद् एव कार्यम् इति
करणं चास्य सतो ऽभिव्यक्तिर् अवशिष्यते
सतश्चाभिव्यक्तिर् उपपन्ना यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य अवघातेन धान्येषु तण्डुलानां दोहनेन सौरभेयीषु पयसः
असतः करणे तु न निदर्शनं किंचिद् अस्ति नो खल्वभिव्यज्यमानम् उत्पद्यमानं वा क्वचिद् असद्दृष्टम्
इतश्च कारणव्यापारात्प्राक्सद् एव कार्यम् इत्याह उपादानग्रहणात्
उपादानानि कारणानि तेषां ग्रहणं कार्येण उपादानैः कार्यस्य संबन्धाद् इति यावत्
एतद् उक्तं भवति कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यजनकम्
संबन्धश्च कार्यस्यासतो न भवति
तस्मात्सद् इति
स्याद् एतत्
असंबद्धम् एव कस्मात्कारणैः कार्यं न जन्यते
तथा चासद् एवोत्पत्स्यत इति
अत आह सर्वसंभवाभावात्
असंबद्धस्य जन्यत्वे ऽसंबद्धत्वाविशेषेण सर्वं कार्यजातं सर्वस्मात्सम्भवेत्
न चैतद् अस्ति
तस्मात्सम्बद्धं सम्बद्धेन जन्यते यथाहुः सांख्यवृद्धाः
असत्त्वे नास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः
असंबद्धस्य चोत्पत्तिम् इच्छतो न व्यवस्थितिः
Transliteration
satkāryaṃ kāraṇavyāpārātprāg iti śeṣaḥ
tathā ca na siddhasādhanaṃ naiyāyikatanayair udbhāvanīyam
yadyapi ca bījamṛtpiṇḍādipradhvaṃsānantaram aṅkuraghaṭādyutpattir upalabhyate tathāpi na pradhvaṃsasya kāraṇatvam api tu bhāvasyaiva bījādyavayavasya
abhāvāttu bhāvasyotpattau tasya sarvatra sulabhatvātsarvatra kāryotpādaprasaṅga iti nyāyavārttikatātparyaṭīkāyām upapāditam asmābhiḥ
prapañcapratyaya evāsati bādhake na śakyo mithyeti vaditum iti kaṇabhakṣākṣacaraṇamatam avaśiṣyate
tatredaṃ pratijñātaṃ satkāryam iti
atra hetum āha asadakaraṇāt
asaccetkāraṇavyāpārātpūrvaṃ kāryaṃ nāsya sattvaṃ kartuṃ śakyam
na hi nīlaṃ śilpisahasreṇāpi pītaṃ kartuṃ śakyate
sadasattve ghaṭasya dharmāviti cettathāpyasati dharmiṇi na tasya dharma iti sattvaṃ tadavastham eva tathā ca nāsattvam
asaṃbaddhenātadātmanāsattvena katham asanghaṭaḥ
tasmātkāraṇavyāpārād ūrdhvam iva prāg api sad eva kāryam iti
karaṇaṃ cāsya sato 'bhivyaktir avaśiṣyate
sataścābhivyaktir upapannā yathā pīḍanena tileṣu tailasya avaghātena dhānyeṣu taṇḍulānāṃ dohanena saurabheyīṣu payasaḥ
asataḥ karaṇe tu na nidarśanaṃ kiṃcid asti no khalvabhivyajyamānam utpadyamānaṃ vā kvacid asaddṛṣṭam
itaśca kāraṇavyāpārātprāksad eva kāryam ityāha upādānagrahaṇāt
upādānāni kāraṇāni teṣāṃ grahaṇaṃ kāryeṇa upādānaiḥ kāryasya saṃbandhād iti yāvat
etad uktaṃ bhavati kāryeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryajanakam
saṃbandhaśca kāryasyāsato na bhavati
tasmātsad iti
syād etat
asaṃbaddham eva kasmātkāraṇaiḥ kāryaṃ na janyate
tathā cāsad evotpatsyata iti
ata āha sarvasaṃbhavābhāvāt
asaṃbaddhasya janyatve 'saṃbaddhatvāviśeṣeṇa sarvaṃ kāryajātaṃ sarvasmātsambhavet
na caitad asti
tasmātsambaddhaṃ sambaddhena janyate yathāhuḥ sāṃkhyavṛddhāḥ
asattve nāsti saṃbandhaḥ kāraṇaiḥ sattvasaṅgibhiḥ
asaṃbaddhasya cotpattim icchato na vyavasthitiḥ
By System Admin
Translation
Draft in progress