2 shlokas
- 1
सत्कार्यं कारणव्यापारात्प्राग् इति शेषः
तथा च न सिद्धसाधनं नैयायिकतनयैर् उद्भावनीयम्
यद्यपि च बीजमृत्पिण्डादिप्रध्वंसानन्तरम् अङ्कुरघटाद्युत्पत्तिर् उपलभ्यते तथापि न प्रध्वंसस्य कारणत्वम् अपि तु भावस्यैव बीजाद्यवयवस्य
अभावात्तु भावस्योत्पत्तौ तस्य सर्वत्र सुलभत्वात्सर्वत्र कार्योत्पादप्रसङ्ग इति न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायाम् उपपादितम् अस्माभिः
प्रपञ्चप्रत्यय एवासति बाधके न शक्यो मिथ्येति वदितुम् इति कणभक्षाक्षचरणमतम् अवशिष्यते
तत्रेदं प्रतिज्ञातं सत्कार्यम् इति
अत्र हेतुम् आह असदकरणात्
असच्चेत्कारणव्यापारात्पूर्वं कार्यं नास्य सत्त्वं कर्तुं शक्यम्
न हि नीलं शिल्पिसहस्रेणापि पीतं कर्तुं शक्यते
सदसत्त्वे घटस्य धर्माविति चेत्तथाप्यसति धर्मिणि न तस्य धर्म इति सत्त्वं तदवस्थम् एव तथा च नासत्त्वम्
असंबद्धेनातदात्मनासत्त्वेन कथम् असन्घटः
तस्मात्कारणव्यापाराद् ऊर्ध्वम् इव प्राग् अपि सद् एव कार्यम् इति
करणं चास्य सतो ऽभिव्यक्तिर् अवशिष्यते
सतश्चाभिव्यक्तिर् उपपन्ना यथा पीडनेन तिलेषु तैलस्य अवघातेन धान्येषु तण्डुलानां दोहनेन सौरभेयीषु पयसः
असतः करणे तु न निदर्शनं किंचिद् अस्ति नो खल्वभिव्यज्यमानम् उत्पद्यमानं वा क्वचिद् असद्दृष्टम्
इतश्च कारणव्यापारात्प्राक्सद् एव कार्यम् इत्याह उपादानग्रहणात्
उपादानानि कारणानि तेषां ग्रहणं कार्येण उपादानैः कार्यस्य संबन्धाद् इति यावत्
एतद् उक्तं भवति कार्येण सम्बद्धं कारणं कार्यजनकम्
संबन्धश्च कार्यस्यासतो न भवति
तस्मात्सद् इति
स्याद् एतत्
असंबद्धम् एव कस्मात्कारणैः कार्यं न जन्यते
तथा चासद् एवोत्पत्स्यत इति
अत आह सर्वसंभवाभावात्
असंबद्धस्य जन्यत्वे ऽसंबद्धत्वाविशेषेण सर्वं कार्यजातं सर्वस्मात्सम्भवेत्
न चैतद् अस्ति
तस्मात्सम्बद्धं सम्बद्धेन जन्यते यथाहुः सांख्यवृद्धाः
असत्त्वे नास्ति संबन्धः कारणैः सत्त्वसङ्गिभिः
असंबद्धस्य चोत्पत्तिम् इच्छतो न व्यवस्थितिः
satkāryaṃ kāraṇavyāpārātprāg iti śeṣaḥ
tathā ca na siddhasādhanaṃ naiyāyikatanayair udbhāvanīyam
yadyapi ca bījamṛtpiṇḍādipradhvaṃsānantaram aṅkuraghaṭādyutpattir upalabhyate tathāpi na pradhvaṃsasya kāraṇatvam api tu bhāvasyaiva bījādyavayavasya
abhāvāttu bhāvasyotpattau tasya sarvatra sulabhatvātsarvatra kāryotpādaprasaṅga iti nyāyavārttikatātparyaṭīkāyām upapāditam asmābhiḥ
prapañcapratyaya evāsati bādhake na śakyo mithyeti vaditum iti kaṇabhakṣākṣacaraṇamatam avaśiṣyate
tatredaṃ pratijñātaṃ satkāryam iti
atra hetum āha asadakaraṇāt
asaccetkāraṇavyāpārātpūrvaṃ kāryaṃ nāsya sattvaṃ kartuṃ śakyam
na hi nīlaṃ śilpisahasreṇāpi pītaṃ kartuṃ śakyate
sadasattve ghaṭasya dharmāviti cettathāpyasati dharmiṇi na tasya dharma iti sattvaṃ tadavastham eva tathā ca nāsattvam
asaṃbaddhenātadātmanāsattvena katham asanghaṭaḥ
tasmātkāraṇavyāpārād ūrdhvam iva prāg api sad eva kāryam iti
karaṇaṃ cāsya sato 'bhivyaktir avaśiṣyate
sataścābhivyaktir upapannā yathā pīḍanena tileṣu tailasya avaghātena dhānyeṣu taṇḍulānāṃ dohanena saurabheyīṣu payasaḥ
asataḥ karaṇe tu na nidarśanaṃ kiṃcid asti no khalvabhivyajyamānam utpadyamānaṃ vā kvacid asaddṛṣṭam
itaśca kāraṇavyāpārātprāksad eva kāryam ityāha upādānagrahaṇāt
upādānāni kāraṇāni teṣāṃ grahaṇaṃ kāryeṇa upādānaiḥ kāryasya saṃbandhād iti yāvat
etad uktaṃ bhavati kāryeṇa sambaddhaṃ kāraṇaṃ kāryajanakam
saṃbandhaśca kāryasyāsato na bhavati
tasmātsad iti
syād etat
asaṃbaddham eva kasmātkāraṇaiḥ kāryaṃ na janyate
tathā cāsad evotpatsyata iti
ata āha sarvasaṃbhavābhāvāt
asaṃbaddhasya janyatve 'saṃbaddhatvāviśeṣeṇa sarvaṃ kāryajātaṃ sarvasmātsambhavet
na caitad asti
tasmātsambaddhaṃ sambaddhena janyate yathāhuḥ sāṃkhyavṛddhāḥ
asattve nāsti saṃbandhaḥ kāraṇaiḥ sattvasaṅgibhiḥ
asaṃbaddhasya cotpattim icchato na vyavasthitiḥ
- 2
इति
स्याद् एतत्
असंबद्धम् अपि तद् एव करोति यत्र यत्कारणं शक्तम्
शक्तिश्च कार्यदर्शनाद् अवगम्यते
तेन नाव्यवस्थेति
अत आह शक्तस्य शक्यकरणात्
सा शक्तिः शक्तकारणाश्रया सर्वत्र वा स्याच्छक्ये वा
सर्वत्र चेत्तदवस्थैवाव्यवस्था
शक्ये चेत्कथम् असति शक्ये तत्रेति वक्तव्यम्
शक्तिभेद एव तादृशो यतः किंचिद् एव कार्यं न सर्वम् इति चेत्
हन्त भोः शक्तिविशेषः कार्यसम्बद्धो ऽसंबद्धो वा
सम्बद्धत्वे नासता संबन्ध इति सत्कार्यम्
असंबद्धत्वे सैवाव्यवस्थेति सुष्ठूक्तं शक्तस्य शक्यकरणाद् इति
इतश्च सत्कार्यम् इत्याह कारणभावाच्च कार्यस्य कारणात्मकत्वात्
न हि कारणाद्भिन्नं कार्यं कारणं च सद् इति कथं तदभिन्नं कार्यम् असद्भवेत्
कार्यस्य कारणाभेदसाधकानि च प्रमाणानि पटस्तन्तुभ्यो ऽभिद्यते
तद्धर्मत्वात्
इह यद्यतो भिद्यते तत्तस्य धर्मो ऽभवति यथा गौर् अश्वस्य
धर्मश्च पटस्तन्तूनाम्
तस्मान्नार्थान्तरम्
उपादानोपादेयभावाच्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः
ययोर् अर्थान्तरत्वं न तयोर् उपादानोपादेयभावो यथा घटपटयोः
उपादानोपादेयभावश्च तन्तुपटयोः
तस्मान्नार्थान्तरत्वम् इति
इतश्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपटयोः
संयोगाप्राप्त्यभावात्
अर्थान्तरत्वे हि संयोगो दृष्टो यथा कुण्डबदरयोः
अप्राप्तिर्वा यथा हिमवद्विन्ध्ययोः
न चेह संयोगाप्राप्ती
तस्मान्नार्थान्तरत्वम् इति
इतश्च तन्तुभ्यः पटो ऽभिद्यते
गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणात्
इह यद्यस्माद्भिन्नं तस्य गुरुत्वान्तरं कार्यं गृह्यते यथा पलिकस्य रुचकस्य गुरुत्वकार्यो यो ऽवनतिविशेषस्ततो द्विपलिकस्य स्वस्तिकस्य गुरुत्वकार्यो ऽवनतिभेदो ऽधिकः
न च तथा तन्तुगुरुत्वकार्यात्पटगुरुत्वस्य कार्यान्तरं दृश्यते
तस्माद् अभिन्नः पट इति
तान्येतान्यवीतान्यभेदसाधकानि
तद् एवम् अभेदे सिद्धे तन्तव एव तेन तेन संस्थानविशेषेण परिणताः पटो न तन्तुभ्यो ऽर्थान्तरम्
स्वात्मनि क्रियाविरोधसंबन्धबुद्धिव्यपदेशार्थक्रियाभेदाश्च नैकान्तिकं भेदं साधयितुम् अर्हन्ति
एकस्मिन्न् अपि तत्तद्विशेषाविर्भावतिरोभावाभ्याम् एतेषाम् अविरोधात्
यथा कूर्मस्याङ्गानि कूर्मशरीरे निविशमानानि तिरोभवन्ति निःसरन्ति चाविर्भवन्ति न च कूर्मतस्तदङ्गान्युत्पद्यन्ते ध्वंसन्ते वा एवम् एकस्या मृदः सुवर्णस्य वा कुटकटकादयो निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यते निविशमानास्तिरोभवन्तो नश्यन्तीत्युच्यते
न पुनर् असताम् उत्पादः सतां वा निरोधो यथाह भगवान्कृष्णद्वैपायनः नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत इति
यथा कूर्मः स्वावयवेभ्यः संकोचिविकासिभ्यो न भिन्न एवं कुटकटकादयो ऽपि मृत्सुवर्णादिभ्यो न भिन्नाः
एवं च तन्तुषु पट इति व्यपदेशो यथेह वने तिलका इत्युपपन्नः
न चार्थक्रियाभेदो भेदम् आपादयति
एकस्यापि नानार्थक्रियादर्शनाद्यथैक एव वह्निर्दाहकः पाचकश्च
नाप्यर्थक्रियाव्यवस्था वस्तुभेदे हेतुः
तेषाम् एव समस्तव्यस्तानाम् अर्थक्रियाव्यवस्थादर्शनात्
यथा प्रत्येकं विष्टयो दर्शनलक्षणाम् अर्थक्रियां कुर्वन्ति न शिबिकावहनं मिलितास्तु शिबिकां वहन्त्येवं तन्तवः प्रत्येकं प्रावरणम् अकुर्वाणा अपि मिलिता आविर्भूतपटभावाः प्रावरिष्यन्ति
स्याद् एतत्
आविर्भावः पटस्य कारणव्यापारात्प्राक्सन्न् असन्वा
सचेद् असन्प्राप्तम् असत उत्पादनम्
अथ सन्कृतं तर्हि करणेन
न हि सति कारणाणां व्यापारं पश्यामः
आविर्भावे चाविर्भावान्तरकल्पनेनानवस्थाप्रसङ्गः
तस्माद् आविर्भूतपटभावास्तन्तवः क्रियन्त इति रिक्तं वचः
अथासद् उत्पद्यत इति केयम् असत उत्पत्तिः सती असती वा
सती चेत्कृतं करणेन असती चेत्तत्राप्युत्पत्त्यन्तरम् इत्यनवस्था
अथोत्पत्तिः पटान्नार्थान्तरम् अपि तु पट एवासौ तथापि यावद् उक्तं भवति पट इति तावद् उक्तं भवत्युत्पद्यत इति
ततश्च पट इत्युक्त उत्पद्यत इति न वाच्यं पौनरुक्त्याद्विनश्यतीत्यपि न वाच्यं विरोधात्
तस्माद् इयं पटोत्पत्तिः स्वकारणसमवायो वा स्वसत्तासमवायो वा उभयथापि नोत्पद्यते
अथ च तदर्थानि कारणानि व्याप्रियन्त एवं पटादेः सत एवाविर्भावाय कारणापेक्षेत्युपपन्नम्
न च पटरूपेण कारणानां संबन्धः
तद्रूपस्याक्रियात्वात्क्रियासंबन्धित्वाच्च कारणानाम् अन्यथा कारणत्वाभावात्
तस्मात्सत्कार्यम् इति पुष्कलम्
तद् एवं प्रधानसाधनानुगुणं सत्कार्यम् उपपाद्य यादृशं तत्प्रधानं साधनीयं तादृशम् आदर्शयितुं विवेकज्ञानोपयोगि व्यक्ताव्यक्तवैरूप्यं तावद् आह
iti
syād etat
asaṃbaddham api tad eva karoti yatra yatkāraṇaṃ śaktam
śaktiśca kāryadarśanād avagamyate
tena nāvyavastheti
ata āha śaktasya śakyakaraṇāt
sā śaktiḥ śaktakāraṇāśrayā sarvatra vā syācchakye vā
sarvatra cettadavasthaivāvyavasthā
śakye cetkatham asati śakye tatreti vaktavyam
śaktibheda eva tādṛśo yataḥ kiṃcid eva kāryaṃ na sarvam iti cet
hanta bhoḥ śaktiviśeṣaḥ kāryasambaddho 'saṃbaddho vā
sambaddhatve nāsatā saṃbandha iti satkāryam
asaṃbaddhatve saivāvyavastheti suṣṭhūktaṃ śaktasya śakyakaraṇād iti
itaśca satkāryam ityāha kāraṇabhāvācca kāryasya kāraṇātmakatvāt
na hi kāraṇādbhinnaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ ca sad iti kathaṃ tadabhinnaṃ kāryam asadbhavet
kāryasya kāraṇābhedasādhakāni ca pramāṇāni paṭastantubhyo 'bhidyate
taddharmatvāt
iha yadyato bhidyate tattasya dharmo 'bhavati yathā gaur aśvasya
dharmaśca paṭastantūnām
tasmānnārthāntaram
upādānopādeyabhāvācca nārthāntaratvaṃ tantupaṭayoḥ
yayor arthāntaratvaṃ na tayor upādānopādeyabhāvo yathā ghaṭapaṭayoḥ
upādānopādeyabhāvaśca tantupaṭayoḥ
tasmānnārthāntaratvam iti
itaśca nārthāntaratvaṃ tantupaṭayoḥ
saṃyogāprāptyabhāvāt
arthāntaratve hi saṃyogo dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ
aprāptirvā yathā himavadvindhyayoḥ
na ceha saṃyogāprāptī
tasmānnārthāntaratvam iti
itaśca tantubhyaḥ paṭo 'bhidyate
gurutvāntarakāryāgrahaṇāt
iha yadyasmādbhinnaṃ tasya gurutvāntaraṃ kāryaṃ gṛhyate yathā palikasya rucakasya gurutvakāryo yo 'vanativiśeṣastato dvipalikasya svastikasya gurutvakāryo 'vanatibhedo 'dhikaḥ
na ca tathā tantugurutvakāryātpaṭagurutvasya kāryāntaraṃ dṛśyate
tasmād abhinnaḥ paṭa iti
tānyetānyavītānyabhedasādhakāni
tad evam abhede siddhe tantava eva tena tena saṃsthānaviśeṣeṇa pariṇatāḥ paṭo na tantubhyo 'rthāntaram
svātmani kriyāvirodhasaṃbandhabuddhivyapadeśārthakriyābhedāśca naikāntikaṃ bhedaṃ sādhayitum arhanti
ekasminn api tattadviśeṣāvirbhāvatirobhāvābhyām eteṣām avirodhāt
yathā kūrmasyāṅgāni kūrmaśarīre niviśamānāni tirobhavanti niḥsaranti cāvirbhavanti na ca kūrmatastadaṅgānyutpadyante dhvaṃsante vā evam ekasyā mṛdaḥ suvarṇasya vā kuṭakaṭakādayo niḥsaranta āvirbhavanta utpadyanta ityucyate niviśamānāstirobhavanto naśyantītyucyate
na punar asatām utpādaḥ satāṃ vā nirodho yathāha bhagavānkṛṣṇadvaipāyanaḥ nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sata iti
yathā kūrmaḥ svāvayavebhyaḥ saṃkocivikāsibhyo na bhinna evaṃ kuṭakaṭakādayo 'pi mṛtsuvarṇādibhyo na bhinnāḥ
evaṃ ca tantuṣu paṭa iti vyapadeśo yatheha vane tilakā ityupapannaḥ
na cārthakriyābhedo bhedam āpādayati
ekasyāpi nānārthakriyādarśanādyathaika eva vahnirdāhakaḥ pācakaśca
nāpyarthakriyāvyavasthā vastubhede hetuḥ
teṣām eva samastavyastānām arthakriyāvyavasthādarśanāt
yathā pratyekaṃ viṣṭayo darśanalakṣaṇām arthakriyāṃ kurvanti na śibikāvahanaṃ militāstu śibikāṃ vahantyevaṃ tantavaḥ pratyekaṃ prāvaraṇam akurvāṇā api militā āvirbhūtapaṭabhāvāḥ prāvariṣyanti
syād etat
āvirbhāvaḥ paṭasya kāraṇavyāpārātprāksann asanvā
saced asanprāptam asata utpādanam
atha sankṛtaṃ tarhi karaṇena
na hi sati kāraṇāṇāṃ vyāpāraṃ paśyāmaḥ
āvirbhāve cāvirbhāvāntarakalpanenānavasthāprasaṅgaḥ
tasmād āvirbhūtapaṭabhāvāstantavaḥ kriyanta iti riktaṃ vacaḥ
athāsad utpadyata iti keyam asata utpattiḥ satī asatī vā
satī cetkṛtaṃ karaṇena asatī cettatrāpyutpattyantaram ityanavasthā
athotpattiḥ paṭānnārthāntaram api tu paṭa evāsau tathāpi yāvad uktaṃ bhavati paṭa iti tāvad uktaṃ bhavatyutpadyata iti
tataśca paṭa ityukta utpadyata iti na vācyaṃ paunaruktyādvinaśyatītyapi na vācyaṃ virodhāt
tasmād iyaṃ paṭotpattiḥ svakāraṇasamavāyo vā svasattāsamavāyo vā ubhayathāpi notpadyate
atha ca tadarthāni kāraṇāni vyāpriyanta evaṃ paṭādeḥ sata evāvirbhāvāya kāraṇāpekṣetyupapannam
na ca paṭarūpeṇa kāraṇānāṃ saṃbandhaḥ
tadrūpasyākriyātvātkriyāsaṃbandhitvācca kāraṇānām anyathā kāraṇatvābhāvāt
tasmātsatkāryam iti puṣkalam
tad evaṃ pradhānasādhanānuguṇaṃ satkāryam upapādya yādṛśaṃ tatpradhānaṃ sādhanīyaṃ tādṛśam ādarśayituṃ vivekajñānopayogi vyaktāvyaktavairūpyaṃ tāvad āha

