Sanskrit

Samkhya Tattva Kaumudi · 5.2 5.2.3

5.2.3

तत्रावीतं शेषवत्

शिष्यते परिशिष्यत इति शेषः

स एव विषयतया यस्यास्त्यनुमानस्य तच्छेषवद्यद् आहुः प्रसक्तप्रतिषेधे ऽन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्यय इति

अस्य चावीतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणम् अग्रे ऽभिधास्यते

वीतं च द्वेधा

दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यत्तत्पूर्ववत्

पूर्वं प्रसिद्धं दृष्टस्वलक्षणसामान्यम् इति यावत्

तद् अस्य विषयत्वेनास्त्यनुमानस्येति पूर्ववत्

यथा धूमाद्वह्नित्वसामान्यस्य विशेषः पर्वते ऽनुमीयते तस्य च वह्नित्वसामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निविशेषो दृष्टं रसवत्याम्

अपरं च वीतं सामान्यतोदृष्टम् अदृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यथेन्द्रियविषयम् अनुमानम्

अत्र हि रूपादिज्ञानानां क्रियात्वेन करणवत्त्वम् अनुमीयते

यद्यपि करणत्वसामान्यस्य छिदादौ वाश्यादि स्वलक्षणम् उपलब्धं तथापि यज्जातीयं रूपादिज्ञाने करणत्वम् अनुमीयते तज्जातीयस्य करणत्वस्य न दृष्टं स्वलक्षणं प्रत्यक्षेण

इन्द्रियजातीयं हि तत्करणत्वम्

न चेन्द्रियत्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं प्रत्यक्षगोचरो ऽर्वाग्दृशां यथा वह्नित्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निः

सो ऽयं पूर्ववतः सामान्यतोदृष्टात्सत्य् अपि वीतत्वेन तुल्यत्वे विशेषः

अत्र दृष्टं दर्शनं सामान्यतः सामान्यस्य

सार्वविभक्तिकस्तसिः

अदृष्टस्वलक्षणस्य सामान्यस्य दर्शनम् अनुमानम् इत्यर्थः

सर्वं चैतद् अस्माभिर्न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायां व्युत्पादितम् इति नेहोक्तं विस्तरभयाद् इति

प्रयोजकवृद्धशब्दस्य श्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिहेतुज्ञानानुमानपूर्वकत्वाच्छब्दार्थसंबन्धग्रहस्य स्वार्थसंबन्धज्ञानसहकारिणश्च शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वाद् अनुमानानन्तरं शब्दं लक्षयत्याप्तश्रुतिर् आप्तवचनं त्विति

आप्तवचनम् इति लक्ष्यनिर्देशः शेषं लक्षणम्

आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत्

आप्ता चासौ श्रुतिश्चेत्य् आप्तश्रुतिः

श्रुतिर्वाक्यजनितं वाक्यार्थज्ञानम्

तच्च स्वतःप्रमाणम् अपौरुषेयवेदजनितत्वेन सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तं युक्तं भवति

एवं वेदमूलस्मृतीतिहासपुराणजनितम् अपि ज्ञानं युक्तम्

आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतेः स्मरणसंभवः सुप्तप्रबुद्धस्येव पूर्वेद्युर् अवगतानाम् अर्थानाम्

तथा चावट्यजैगीषव्ययोः संवादे भगवान्जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्ति जन्मस्मरणम् आत्मन उवाच दशसु महासर्गेषु विपरिवर्तमानेन मयेत्यादिना संदर्भेण

आप्तवचनेनायुक्ताः शाक्यभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादीनाम् आगमाभासाः पराकृता भवन्ति

अयुक्तत्वं चैतेषां विगानाच्छिन्नमूलत्वात्प्रमाणविरुद्धाभिधानात्कैश्चिद् एव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः पशुप्रायैः परिग्रहाद्बोद्धव्यम्

तुशब्देनानुमानाद्व्यवच्छिनत्ति

वाक्यार्थो हि प्रमेयं न च तद्धर्मो वाक्यं येन तत्र लिङ्गं भवेत्

न च वाक्यं वाक्यार्थं बोधयत्संबन्धग्रहम् अपेक्षते

अभिनवकविविरचितस्य वाक्यस्यादृष्टपूर्वस्याननुभूतचरवाक्यार्थबोधकत्वाद् इति

एवं प्रमाणसामान्यलक्षणेषु तद्विशेषलक्षणेषु च सत्सु यानि प्रमाणान्तराण्य् उपमानादीन्य् अभ्युपेयन्ते वादिभिस्तान्युक्तलक्षणेष्वन्तर्भवन्ति

तथा हि

उपमानं तावद्यथा गौस्तथा गवय इति वाक्यम्

तज्जनिता धीर् आगम एव

यो ऽप्ययं गवयशब्दो गोसदृशवाचक इति प्रत्ययः सो ऽप्यनुमानम्

यो हि शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते सो ऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्वस्य

प्रयुज्यते चैष गवयशब्दो गोसदृश इति तस्यैव वाचक इति ज्ञानम् अनुमानम् एव

यत्तु गवयस्य चक्षुःसंनिकृष्टस्य गोसादृश्यज्ञानं तत्प्रत्यक्षम्

अत एव स्मर्यमाणायां गवि गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम्

न ह्यन्यद्गवि सादृश्यम् अन्यच्च गवये

भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरे सादृश्यमुच्यते

सामान्ययोगश्चैकश्चेद्गवये प्रत्यक्षो गव्यपि तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरम् अस्ति यत्र प्रमाणं भवेद् इति न प्रमाणान्तरम् उपमानम् इति

एवम् अर्थापत्तिर् अपि न प्रमाणान्तरम्

तथा हि जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पनम् अर्थापत्तिर् अभिमता वृद्धानाम्

साप्यनुमानम् एव

यदा खलु सन्न् एकत्र नास्ति तदान्यत्रास्ति यदाव्यापक एकत्रास्ति तदा नान्यत्रेति सुकरः स्वशरीरे व्याप्तिग्रहः

तथा च सतो गृहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनम् अनुमानम्

न च चैत्रस्य सत्त्वेन गृहाभावः शक्यो ऽज्ञातुं येनासिद्धो गृहाभावो हेतुः स्याद्गृहाभावेन वा सत्त्वम् अपह्नूयते येन सत्त्वम् एवानुपपद्यमानम् आत्मानं न बहिर् अवस्थापयेत्

तथा हि चैत्रस्य गृहासत्त्वेन सत्त्वमात्रं वा विरुध्यते गृहसत्त्वं वा

न तावद्यत्रक्वचनसत्त्वस्यास्ति विरोधो गृहासत्त्वेन भिन्नविषयत्वात्

देशसामान्येन गृहविशेषाक्षेपो ऽपि पाक्षिक इति समानविषयतया विरोध इति चेत्

न

प्रमाणनिश्चितस्य गृहासत्त्वस्य पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षेपयोगात्

नापि प्रमाणनिश्चितो गृहभावः पाक्षिकम् अस्य गृहसत्त्वं प्रतिक्षिपन्सत्त्वम् अपि प्रतिक्षेप्तुं सांशयिकत्वं चापनेतुम् अर्हतीति युक्तम्

गृहावच्छिन्नेन चैत्राभावेन गृहसत्त्वं विरुद्धत्वात्प्रतिक्षिप्यते न तु सत्त्वमात्रं तस्य तत्रौदासीन्यात्

तस्माद्गृहाभावेन सिद्धेन सतो बहिर्भावो ऽनुमीयत इति युक्तम्

एतेन विरुद्धयोः प्रमाणयोर्विषयव्यवस्थयाविरोधापादनम् अर्थापत्तेर्विषय इति निरस्तम् अवच्छिन्नानवच्छिन्नयोर्विरोधाभावात्

उदाहरणान्तराणि चार्थापत्तेर् अनुमाने ऽन्तर्भावनीयानि

तस्मान्न प्रमाणान्तरम् अर्थापत्तिर् इति सिद्धम्

एवम् अभावो ऽपि प्रत्यक्षम् एव

न हि भूतलस्य परिणामविशेषात्कैवल्यलक्षणाद् अन्यो घटाभावो नाम

प्रतिक्षणं परिणामिनो हि सर्व एव भावा ऋते चितिशक्तेः

स च परिणामभेद ऐन्द्रियक इति नास्ति प्रत्यक्षानवरुद्धो विषयो यत्राभावाह्वयं प्रमाणान्तरम् अभ्युपेयम् इति

संभवस्तु यथा खार्यां द्रोणाढकप्रस्थावगमः

स चानुमानम् एव

खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीतं खार्यां द्रोणादिसत्त्वम् अवगमयति

यच्चानिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादमात्रम् इति होचुर्वृद्धा इत्यैतिह्यं यथेहवटे यक्षः प्रवसतीति तद् अप्रमाणम् अनिर्दिष्टप्रवक्तृत्वेन सांशयिकत्वात्

आप्तप्रवक्तृत्वनिश्चये त्वागम इत्युपपन्नं त्रिविधं प्रमाणम् इति

एवं तावद्व्यक्ताव्यक्तज्ञलक्षणप्रमेयसिद्ध्यर्थं प्रमाणानि लक्षितानि

तत्र व्यक्तं पृथिव्यादिस्वरूपतः पांसुलपदो ऽपि प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते पूर्ववता चानुमानेन धूमादिदर्शनाद्वह्न्यादीति तद्व्युत्पादनाय मन्दप्रयोजनं शास्त्रम् इति दुरधिगमम् अनेन व्युत्पादनीयम्

तत्र यत्प्रमाणं यत्र शक्तं तद् उक्तलक्षणेभ्यो निष्कृष्य दर्शयति

Transliteration

tatrāvītaṃ śeṣavat

śiṣyate pariśiṣyata iti śeṣaḥ

sa eva viṣayatayā yasyāstyanumānasya taccheṣavadyad āhuḥ prasaktapratiṣedhe 'nyatrāprasaṅgācchiṣyamāṇe saṃpratyaya iti

asya cāvītasya vyatirekiṇa udāharaṇam agre 'bhidhāsyate

vītaṃ ca dvedhā

dṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyaviṣayaṃ yattatpūrvavat

pūrvaṃ prasiddhaṃ dṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyam iti yāvat

tad asya viṣayatvenāstyanumānasyeti pūrvavat

yathā dhūmādvahnitvasāmānyasya viśeṣaḥ parvate 'numīyate tasya ca vahnitvasāmānyasya svalakṣaṇaṃ vahniviśeṣo dṛṣṭaṃ rasavatyām

aparaṃ ca vītaṃ sāmānyatodṛṣṭam adṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyaviṣayaṃ yathendriyaviṣayam anumānam

atra hi rūpādijñānānāṃ kriyātvena karaṇavattvam anumīyate

yadyapi karaṇatvasāmānyasya chidādau vāśyādi svalakṣaṇam upalabdhaṃ tathāpi yajjātīyaṃ rūpādijñāne karaṇatvam anumīyate tajjātīyasya karaṇatvasya na dṛṣṭaṃ svalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇa

indriyajātīyaṃ hi tatkaraṇatvam

na cendriyatvasya sāmānyasya svalakṣaṇaṃ pratyakṣagocaro 'rvāgdṛśāṃ yathā vahnitvasya sāmānyasya svalakṣaṇaṃ vahniḥ

so 'yaṃ pūrvavataḥ sāmānyatodṛṣṭātsaty api vītatvena tulyatve viśeṣaḥ

atra dṛṣṭaṃ darśanaṃ sāmānyataḥ sāmānyasya

sārvavibhaktikastasiḥ

adṛṣṭasvalakṣaṇasya sāmānyasya darśanam anumānam ityarthaḥ

sarvaṃ caitad asmābhirnyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ vyutpāditam iti nehoktaṃ vistarabhayād iti

prayojakavṛddhaśabdasya śravaṇasamanantaraṃ prayojyavṛddhasya pravṛttihetujñānānumānapūrvakatvācchabdārthasaṃbandhagrahasya svārthasaṃbandhajñānasahakāriṇaśca śabdasyārthapratyāyakatvād anumānānantaraṃ śabdaṃ lakṣayatyāptaśrutir āptavacanaṃ tviti

āptavacanam iti lakṣyanirdeśaḥ śeṣaṃ lakṣaṇam

āptā prāptā yukteti yāvat

āptā cāsau śrutiścety āptaśrutiḥ

śrutirvākyajanitaṃ vākyārthajñānam

tacca svataḥpramāṇam apauruṣeyavedajanitatvena sakaladoṣāśaṅkāvinirmuktaṃ yuktaṃ bhavati

evaṃ vedamūlasmṛtītihāsapurāṇajanitam api jñānaṃ yuktam

ādividuṣaśca kapilasya kalpādau kalpāntarādhītaśruteḥ smaraṇasaṃbhavaḥ suptaprabuddhasyeva pūrvedyur avagatānām arthānām

tathā cāvaṭyajaigīṣavyayoḥ saṃvāde bhagavānjaigīṣavyo daśamahākalpavarti janmasmaraṇam ātmana uvāca daśasu mahāsargeṣu viparivartamānena mayetyādinā saṃdarbheṇa

āptavacanenāyuktāḥ śākyabhikṣunirgranthakasaṃsāramocakādīnām āgamābhāsāḥ parākṛtā bhavanti

ayuktatvaṃ caiteṣāṃ vigānācchinnamūlatvātpramāṇaviruddhābhidhānātkaiścid eva mlecchādibhiḥ puruṣāpasadaiḥ paśuprāyaiḥ parigrahādboddhavyam

tuśabdenānumānādvyavacchinatti

vākyārtho hi prameyaṃ na ca taddharmo vākyaṃ yena tatra liṅgaṃ bhavet

na ca vākyaṃ vākyārthaṃ bodhayatsaṃbandhagraham apekṣate

abhinavakaviviracitasya vākyasyādṛṣṭapūrvasyānanubhūtacaravākyārthabodhakatvād iti

evaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇeṣu tadviśeṣalakṣaṇeṣu ca satsu yāni pramāṇāntarāṇy upamānādīny abhyupeyante vādibhistānyuktalakṣaṇeṣvantarbhavanti

tathā hi

upamānaṃ tāvadyathā gaustathā gavaya iti vākyam

tajjanitā dhīr āgama eva

yo 'pyayaṃ gavayaśabdo gosadṛśavācaka iti pratyayaḥ so 'pyanumānam

yo hi śabdo yatra vṛddhaiḥ prayujyate so 'sati vṛttyantare tasya vācako yathā gośabdo gotvasya

prayujyate caiṣa gavayaśabdo gosadṛśa iti tasyaiva vācaka iti jñānam anumānam eva

yattu gavayasya cakṣuḥsaṃnikṛṣṭasya gosādṛśyajñānaṃ tatpratyakṣam

ata eva smaryamāṇāyāṃ gavi gavayasādṛśyajñānaṃ pratyakṣam

na hyanyadgavi sādṛśyam anyacca gavaye

bhūyo'vayavasāmānyayogo jātyantaravartī jātyantare sādṛśyamucyate

sāmānyayogaścaikaścedgavaye pratyakṣo gavyapi tatheti nopamānasya prameyāntaram asti yatra pramāṇaṃ bhaved iti na pramāṇāntaram upamānam iti

evam arthāpattir api na pramāṇāntaram

tathā hi jīvataścaitrasya gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya kalpanam arthāpattir abhimatā vṛddhānām

sāpyanumānam eva

yadā khalu sann ekatra nāsti tadānyatrāsti yadāvyāpaka ekatrāsti tadā nānyatreti sukaraḥ svaśarīre vyāptigrahaḥ

tathā ca sato gṛhābhāvadarśanena liṅgena bahirbhāvadarśanam anumānam

na ca caitrasya sattvena gṛhābhāvaḥ śakyo 'jñātuṃ yenāsiddho gṛhābhāvo hetuḥ syādgṛhābhāvena vā sattvam apahnūyate yena sattvam evānupapadyamānam ātmānaṃ na bahir avasthāpayet

tathā hi caitrasya gṛhāsattvena sattvamātraṃ vā virudhyate gṛhasattvaṃ vā

na tāvadyatrakvacanasattvasyāsti virodho gṛhāsattvena bhinnaviṣayatvāt

deśasāmānyena gṛhaviśeṣākṣepo 'pi pākṣika iti samānaviṣayatayā virodha iti cet

na

pramāṇaniścitasya gṛhāsattvasya pākṣikatayā sāṃśayikena gṛhasattvena pratikṣepayogāt

nāpi pramāṇaniścito gṛhabhāvaḥ pākṣikam asya gṛhasattvaṃ pratikṣipansattvam api pratikṣeptuṃ sāṃśayikatvaṃ cāpanetum arhatīti yuktam

gṛhāvacchinnena caitrābhāvena gṛhasattvaṃ viruddhatvātpratikṣipyate na tu sattvamātraṃ tasya tatraudāsīnyāt

tasmādgṛhābhāvena siddhena sato bahirbhāvo 'numīyata iti yuktam

etena viruddhayoḥ pramāṇayorviṣayavyavasthayāvirodhāpādanam arthāpatterviṣaya iti nirastam avacchinnānavacchinnayorvirodhābhāvāt

udāharaṇāntarāṇi cārthāpatter anumāne 'ntarbhāvanīyāni

tasmānna pramāṇāntaram arthāpattir iti siddham

evam abhāvo 'pi pratyakṣam eva

na hi bhūtalasya pariṇāmaviśeṣātkaivalyalakṣaṇād anyo ghaṭābhāvo nāma

pratikṣaṇaṃ pariṇāmino hi sarva eva bhāvā ṛte citiśakteḥ

sa ca pariṇāmabheda aindriyaka iti nāsti pratyakṣānavaruddho viṣayo yatrābhāvāhvayaṃ pramāṇāntaram abhyupeyam iti

saṃbhavastu yathā khāryāṃ droṇāḍhakaprasthāvagamaḥ

sa cānumānam eva

khārītvaṃ hi droṇādyavinābhūtaṃ pratītaṃ khāryāṃ droṇādisattvam avagamayati

yaccānirdiṣṭapravaktṛkaṃ pravādamātram iti hocurvṛddhā ityaitihyaṃ yathehavaṭe yakṣaḥ pravasatīti tad apramāṇam anirdiṣṭapravaktṛtvena sāṃśayikatvāt

āptapravaktṛtvaniścaye tvāgama ityupapannaṃ trividhaṃ pramāṇam iti

evaṃ tāvadvyaktāvyaktajñalakṣaṇaprameyasiddhyarthaṃ pramāṇāni lakṣitāni

tatra vyaktaṃ pṛthivyādisvarūpataḥ pāṃsulapado 'pi pratyakṣataḥ pratipadyate pūrvavatā cānumānena dhūmādidarśanādvahnyādīti tadvyutpādanāya mandaprayojanaṃ śāstram iti duradhigamam anena vyutpādanīyam

tatra yatpramāṇaṃ yatra śaktaṃ tad uktalakṣaṇebhyo niṣkṛṣya darśayati

By System Admin

Translation

Draft in progress