Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    सत्त्वम् एव लघु प्रकाशकम् इष्टं सांख्याचार्यैः

    तत्र कार्यस्योद्गमने हेतुर्धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वंद्वि

    यतो ऽग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनं भवति तद् एव लाघवं कस्यचित्तिर्यग्गमने हेतुर्यथा वायोः

    एवं करणानां वृत्तिपटुत्वे हेतुर्लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युर् इति सत्त्वस्य प्रकाशात्मत्वम् उक्तम्

    सत्त्वतमसी स्वयम् अक्रियतया स्वकार्ये प्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात्प्रच्याव्य स्वकार्य उत्साहं प्रयत्नं कार्येते

    तद् इदम् उक्तम् उपस्तम्भकं रज इति

    कस्माद् इति

    अत उक्तं चलम् इति

    तद् अनेन रजः प्रवृत्त्यर्थं दर्शितम्

    रजस्तु चलतया परितस्त्रैगुण्यं चालयद्गुरुणा वृण्वता तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धेन क्वचिद् एव प्रवर्तत इति ततस्ततो व्यावृत्त्या तमो नियामकम् उक्तं गुरु वरणकम् एव तम इति

    एवकारः प्रत्येकं भिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्त्वम् एव रज एव तम एवेति

    ननु च परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत्परस्परं ध्वंसन्त इत्येव युक्तं प्रागेवैषाम् एकक्रियाकर्तृतेति

    अत आह प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः

    दृष्टम् एव तद्यथा वर्तितैले अनलविरोधिनी अथ च मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कार्यं कुरुतः यथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परं विरोधिनः शरीरधरणलक्षणकार्यकारिणः

    एवं सत्त्वरजस्तमांसि मिथोविरुद्धान्यप्यनुवर्त्स्यन्ति च कार्यं करिष्यन्ति च

    अर्थत इति पुरुषार्थत इति यथा वक्ष्यति पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम् इति

    अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परं विरोधिनः स्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति

    तेषां च परस्परम् अभिभाव्यभिभावकभावान्नानात्वम्

    तद्यथा स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति

    तत्कस्य हेतोः

    स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात्

    सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति

    तत्कस्य हेतोः

    ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात्

    एवं पुरुषान्तरम्ताम् अविन्दत्सैव मोहयति

    तत्कस्य हेतोः

    तत्प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात्

    अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः

    तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकं सत्त्वम्

    यद्दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः

    यन्मोहहेतुस्तन्मोहात्मकं तमः

    सुखप्रकाशलाघवानां चैकस्मिन्युगपदुद्भूतावविरोधः

    सहदर्शनात्

    तस्मात्सुखदुःखमोहैर् इव विरोधिभिर् अविरोधिभिः सुखप्रकाशलाघवैर्न निमित्तभेदा उन्नीयन्त एवं दुःखोपस्तम्भप्रवर्तकत्वैर् एवं मोहगुरुत्वावरणैर् इति सिद्धं त्रैगुण्यम् इति

    स्याद् एतत्

    अनुभूयमानेषु पृथिव्यादिष्वनुभवसिद्धा भवन्त्व् अविवेकित्वादयः

    ये पुनः सत्त्वादयो नानुभवपथम् आरोहन्ति तेषां कुतस्त्यम् अविवेकित्वं विषयत्वं सामान्यत्वम् अचेतनत्वं प्रसवधर्मित्वं चेति

    अत आह

    sattvam eva laghu prakāśakam iṣṭaṃ sāṃkhyācāryaiḥ

    tatra kāryasyodgamane heturdharmo lāghavaṃ gauravapratidvaṃdvi

    yato 'gner ūrdhvaṃ jvalanaṃ bhavati tad eva lāghavaṃ kasyacittiryaggamane heturyathā vāyoḥ

    evaṃ karaṇānāṃ vṛttipaṭutve heturlāghavaṃ gurutve hi mandāni syur iti sattvasya prakāśātmatvam uktam

    sattvatamasī svayam akriyatayā svakārye pravṛttiṃ pratyavasīdantī rajasopaṣṭabhyete avasādātpracyāvya svakārya utsāhaṃ prayatnaṃ kāryete

    tad idam uktam upastambhakaṃ raja iti

    kasmād iti

    ata uktaṃ calam iti

    tad anena rajaḥ pravṛttyarthaṃ darśitam

    rajastu calatayā paritastraiguṇyaṃ cālayadguruṇā vṛṇvatā tamasā tatra tatra pravṛttipratibandhena kvacid eva pravartata iti tatastato vyāvṛttyā tamo niyāmakam uktaṃ guru varaṇakam eva tama iti

    evakāraḥ pratyekaṃ bhinnakramaḥ sambadhyate sattvam eva raja eva tama eveti

    nanu ca parasparavirodhaśīlā guṇāḥ sundopasundavatparasparaṃ dhvaṃsanta ityeva yuktaṃ prāgevaiṣām ekakriyākartṛteti

    ata āha pradīpavaccārthato vṛttiḥ

    dṛṣṭam eva tadyathā vartitaile analavirodhinī atha ca milite sahānalena rūpaprakāśalakṣaṇaṃ kāryaṃ kurutaḥ yathā ca vātapittaśleṣmāṇaḥ parasparaṃ virodhinaḥ śarīradharaṇalakṣaṇakāryakāriṇaḥ

    evaṃ sattvarajastamāṃsi mithoviruddhānyapyanuvartsyanti ca kāryaṃ kariṣyanti ca

    arthata iti puruṣārthata iti yathā vakṣyati puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam iti

    atra ca sukhaduḥkhamohāḥ parasparaṃ virodhinaḥ svānurūpāṇi sukhaduḥkhamohātmakānyeva nimittāni kalpayanti

    teṣāṃ ca parasparam abhibhāvyabhibhāvakabhāvānnānātvam

    tadyathā strī rūpayauvanakulaśīlasampannā svāminaṃ sukhākaroti

    tatkasya hetoḥ

    svāminaṃ prati tasyāḥ sukharūpasamudbhavāt

    saiva strī sapatnīrduḥkhākaroti

    tatkasya hetoḥ

    tāḥ prati tasyā duḥkharūpasamudbhavāt

    evaṃ puruṣāntaramtām avindatsaiva mohayati

    tatkasya hetoḥ

    tatprati tasyā moharūpasamudbhavāt

    anayā ca striyā sarve bhāvā vyākhyātāḥ

    tatra yatsukhahetustatsukhātmakaṃ sattvam

    yadduḥkhahetustadduḥkhātmakaṃ rajaḥ

    yanmohahetustanmohātmakaṃ tamaḥ

    sukhaprakāśalāghavānāṃ caikasminyugapadudbhūtāvavirodhaḥ

    sahadarśanāt

    tasmātsukhaduḥkhamohair iva virodhibhir avirodhibhiḥ sukhaprakāśalāghavairna nimittabhedā unnīyanta evaṃ duḥkhopastambhapravartakatvair evaṃ mohagurutvāvaraṇair iti siddhaṃ traiguṇyam iti

    syād etat

    anubhūyamāneṣu pṛthivyādiṣvanubhavasiddhā bhavantv avivekitvādayaḥ

    ye punaḥ sattvādayo nānubhavapatham ārohanti teṣāṃ kutastyam avivekitvaṃ viṣayatvaṃ sāmānyatvam acetanatvaṃ prasavadharmitvaṃ ceti

    ata āha