Sanskrit

3 shlokas

  1. 1
  2. 2

    अपरे स्वभावकारणका ब्रुवते

    केन शुद्धीकृता हंसा मयूराः केन चित्रिताः

    स्वभावेनैवेति

    अत्र सांख्याचार्या आहुः

    निर्गुणत्वाद् ईश्वरस्य कथं सगुणाः प्रजा जायेरन्

    कथं वा पुरुषान्निर्गुणाद् एव

    तस्मात्प्रकृतेर्युज्यते

    यथा शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्ल एव पटो भवति कृष्णेभ्यः कृष्ण एवेत्येवं त्रिगुणात्प्रधानात्त्रयो लोकास्त्रिगुणाः समुत्पन्ना इति गम्यते

    निर्गुण ईश्वरः सगुणानां लोकानां तस्मादुत्पत्तिर् अयुक्तेति

    अनेन पुरुषो व्याख्यातः

    तथा केषांचित्कालः कारणम् इत्युक्तं च

    कालः पचति भूतानि कालः संहरते जगत्

    कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः

    apare svabhāvakāraṇakā bruvate

    kena śuddhīkṛtā haṃsā mayūrāḥ kena citritāḥ

    svabhāvenaiveti

    atra sāṃkhyācāryā āhuḥ

    nirguṇatvād īśvarasya kathaṃ saguṇāḥ prajā jāyeran

    kathaṃ vā puruṣānnirguṇād eva

    tasmātprakṛteryujyate

    yathā śuklebhyastantubhyaḥ śukla eva paṭo bhavati kṛṣṇebhyaḥ kṛṣṇa evetyevaṃ triguṇātpradhānāttrayo lokāstriguṇāḥ samutpannā iti gamyate

    nirguṇa īśvaraḥ saguṇānāṃ lokānāṃ tasmādutpattir ayukteti

    anena puruṣo vyākhyātaḥ

    tathā keṣāṃcitkālaḥ kāraṇam ityuktaṃ ca

    kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate jagat

    kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ

  3. 3

    व्यक्ताव्यक्तपुरुषास्त्रयः पदार्थास्तेन कालो ऽन्तर्भूतो ऽस्ति

    स हि व्यक्तः

    सर्वकर्तृत्वात्कालस्यापि प्रधानम् एव कारणम्

    स्वभावो ऽप्यत्रैव लीनः

    तस्मात्कालो न कारणं नापि स्वभाव इति

    तस्मात्प्रकृतिर् एव कारणम्

    न प्रकृतेः कारणान्तरम् अस्तीति

    न पुनर्दर्शनम् उपयाति पुरुषस्यातः प्रकृतेः सुकुमारतरं सुभोग्यतरं न किंचिद् ईश्वरादिकारणम् अस्तीति मे मतिर्भवति

    तथा च लोके रूढं पुरुषो मुक्तः पुरुषः संसरतीति च

    उदित आह

    vyaktāvyaktapuruṣāstrayaḥ padārthāstena kālo 'ntarbhūto 'sti

    sa hi vyaktaḥ

    sarvakartṛtvātkālasyāpi pradhānam eva kāraṇam

    svabhāvo 'pyatraiva līnaḥ

    tasmātkālo na kāraṇaṃ nāpi svabhāva iti

    tasmātprakṛtir eva kāraṇam

    na prakṛteḥ kāraṇāntaram astīti

    na punardarśanam upayāti puruṣasyātaḥ prakṛteḥ sukumārataraṃ subhogyataraṃ na kiṃcid īśvarādikāraṇam astīti me matirbhavati

    tathā ca loke rūḍhaṃ puruṣo muktaḥ puruṣaḥ saṃsaratīti ca

    udita āha