3 shlokas
- 1
लोके प्रकृतेः सुकुमारतरं न किंचिद् अस्तीत्येवं मे मतिर्भवति
येन परार्थ एवं मतिरुत्पन्ना
कस्मात्
अहम् अनेन पुरुषेण दृष्टास्मीत्यस्य पुंसः पुनर्दर्शनं नोपैति पुरुषस्यादर्शनम् उपयातीत्यर्थः
तत्र सुकुमारतरं वर्णयति
केचिद् ईश्वरं कारणं ब्रुवते
अज्ञो जन्तुर् अनीशो ऽयम् आत्मनः सुखदुःखयोः
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकम् एव वा
loke prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiṃcid astītyevaṃ me matirbhavati
yena parārtha evaṃ matirutpannā
kasmāt
aham anena puruṣeṇa dṛṣṭāsmītyasya puṃsaḥ punardarśanaṃ nopaiti puruṣasyādarśanam upayātītyarthaḥ
tatra sukumārataraṃ varṇayati
kecid īśvaraṃ kāraṇaṃ bruvate
ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakam eva vā
- 2
अपरे स्वभावकारणका ब्रुवते
केन शुद्धीकृता हंसा मयूराः केन चित्रिताः
स्वभावेनैवेति
अत्र सांख्याचार्या आहुः
निर्गुणत्वाद् ईश्वरस्य कथं सगुणाः प्रजा जायेरन्
कथं वा पुरुषान्निर्गुणाद् एव
तस्मात्प्रकृतेर्युज्यते
यथा शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्ल एव पटो भवति कृष्णेभ्यः कृष्ण एवेत्येवं त्रिगुणात्प्रधानात्त्रयो लोकास्त्रिगुणाः समुत्पन्ना इति गम्यते
निर्गुण ईश्वरः सगुणानां लोकानां तस्मादुत्पत्तिर् अयुक्तेति
अनेन पुरुषो व्याख्यातः
तथा केषांचित्कालः कारणम् इत्युक्तं च
कालः पचति भूतानि कालः संहरते जगत्
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः
apare svabhāvakāraṇakā bruvate
kena śuddhīkṛtā haṃsā mayūrāḥ kena citritāḥ
svabhāvenaiveti
atra sāṃkhyācāryā āhuḥ
nirguṇatvād īśvarasya kathaṃ saguṇāḥ prajā jāyeran
kathaṃ vā puruṣānnirguṇād eva
tasmātprakṛteryujyate
yathā śuklebhyastantubhyaḥ śukla eva paṭo bhavati kṛṣṇebhyaḥ kṛṣṇa evetyevaṃ triguṇātpradhānāttrayo lokāstriguṇāḥ samutpannā iti gamyate
nirguṇa īśvaraḥ saguṇānāṃ lokānāṃ tasmādutpattir ayukteti
anena puruṣo vyākhyātaḥ
tathā keṣāṃcitkālaḥ kāraṇam ityuktaṃ ca
kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate jagat
kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ
- 3
व्यक्ताव्यक्तपुरुषास्त्रयः पदार्थास्तेन कालो ऽन्तर्भूतो ऽस्ति
स हि व्यक्तः
सर्वकर्तृत्वात्कालस्यापि प्रधानम् एव कारणम्
स्वभावो ऽप्यत्रैव लीनः
तस्मात्कालो न कारणं नापि स्वभाव इति
तस्मात्प्रकृतिर् एव कारणम्
न प्रकृतेः कारणान्तरम् अस्तीति
न पुनर्दर्शनम् उपयाति पुरुषस्यातः प्रकृतेः सुकुमारतरं सुभोग्यतरं न किंचिद् ईश्वरादिकारणम् अस्तीति मे मतिर्भवति
तथा च लोके रूढं पुरुषो मुक्तः पुरुषः संसरतीति च
उदित आह
vyaktāvyaktapuruṣāstrayaḥ padārthāstena kālo 'ntarbhūto 'sti
sa hi vyaktaḥ
sarvakartṛtvātkālasyāpi pradhānam eva kāraṇam
svabhāvo 'pyatraiva līnaḥ
tasmātkālo na kāraṇaṃ nāpi svabhāva iti
tasmātprakṛtir eva kāraṇam
na prakṛteḥ kāraṇāntaram astīti
na punardarśanam upayāti puruṣasyātaḥ prakṛteḥ sukumārataraṃ subhogyataraṃ na kiṃcid īśvarādikāraṇam astīti me matirbhavati
tathā ca loke rūḍhaṃ puruṣo muktaḥ puruṣaḥ saṃsaratīti ca
udita āha

