Samkhya Karika Bhashya · 43.2 43.2.1
43.2.1भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते सांसिद्धिकाः प्रकृता वैकृताश्च
तत्र सांसिद्धिका यथा
भगवतः कपिलस्यादिसर्ग उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति
प्राकृताः कथ्यन्ते
ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्राः सनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारा बभूवुः
तेषाम् उत्पन्नकार्यकारणानां शरीरिणां षोडशवर्षाणाम् एते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नास्तस्माद् एते प्रकृताः
तथा वैकृता यथाचार्यमूर्तिं निमित्तं कृत्वास्मदादीनां ज्ञानम् उत्पद्यते
ज्ञानाद्वैराग्यं वैराग्याद्धर्मो धर्माद् ऐश्वर्यम् इति
आचार्यमूर्तिरपि विकृतिर् इति तस्माद्वैकृता एते भावा उच्यन्ते यैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरति
एते चत्वारो भावाः सात्त्विकाः
तामसा विपरीताः
सात्त्विकम् एतद्रूपं तामसम् अस्माद्विपर्यस्तम् इत्यत्र व्याख्याताः
एवम् अष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति
अष्टौ भावाः क्व वर्तन्ते दृष्टाः करणाश्रयिणः
बुद्धिः करणं तदाश्रयिणः
एतद् उक्तम् अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानम् इति
कार्यं देहस्तदाश्रयाः कललाद्या ये मातृजा इत्युक्ताः
शुक्रशोणितसंयोगे विवृद्धिहेतुकाः कललाद्या बुद्बुदमांसपेशीप्रभृतयस्तथा कौमारयौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्ते
अतः कार्याश्रयिण उच्यन्ते ऽन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते
निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनेति यद् उक्तम् अत्रोच्यन्ते
Transliteration
bhāvāstrividhāścintyante sāṃsiddhikāḥ prakṛtā vaikṛtāśca
tatra sāṃsiddhikā yathā
bhagavataḥ kapilasyādisarga utpadyamānasya catvāro bhāvāḥ sahotpannā dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti
prākṛtāḥ kathyante
brahmaṇaścatvāraḥ putrāḥ sanakasanandanasanātanasanatkumārā babhūvuḥ
teṣām utpannakāryakāraṇānāṃ śarīriṇāṃ ṣoḍaśavarṣāṇām ete bhāvāścatvāraḥ samutpannāstasmād ete prakṛtāḥ
tathā vaikṛtā yathācāryamūrtiṃ nimittaṃ kṛtvāsmadādīnāṃ jñānam utpadyate
jñānādvairāgyaṃ vairāgyāddharmo dharmād aiśvaryam iti
ācāryamūrtirapi vikṛtir iti tasmādvaikṛtā ete bhāvā ucyante yair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsarati
ete catvāro bhāvāḥ sāttvikāḥ
tāmasā viparītāḥ
sāttvikam etadrūpaṃ tāmasam asmādviparyastam ityatra vyākhyātāḥ
evam aṣṭau dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam iti
aṣṭau bhāvāḥ kva vartante dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ
buddhiḥ karaṇaṃ tadāśrayiṇaḥ
etad uktam adhyavasāyo buddhirdharmo jñānam iti
kāryaṃ dehastadāśrayāḥ kalalādyā ye mātṛjā ityuktāḥ
śukraśoṇitasaṃyoge vivṛddhihetukāḥ kalalādyā budbudamāṃsapeśīprabhṛtayastathā kaumārayauvanasthaviratvādayo bhāvā annapānarasanimittā niṣpadyante
ataḥ kāryāśrayiṇa ucyante 'nnādiviṣayabhoganimittā jāyante
nimittanaimittikaprasaṅgeneti yad uktam atrocyante
By System Admin
Translation
Draft in progress