Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते सांसिद्धिकाः प्रकृता वैकृताश्च

    तत्र सांसिद्धिका यथा

    भगवतः कपिलस्यादिसर्ग उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति

    प्राकृताः कथ्यन्ते

    ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्राः सनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारा बभूवुः

    तेषाम् उत्पन्नकार्यकारणानां शरीरिणां षोडशवर्षाणाम् एते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नास्तस्माद् एते प्रकृताः

    तथा वैकृता यथाचार्यमूर्तिं निमित्तं कृत्वास्मदादीनां ज्ञानम् उत्पद्यते

    ज्ञानाद्वैराग्यं वैराग्याद्धर्मो धर्माद् ऐश्वर्यम् इति

    आचार्यमूर्तिरपि विकृतिर् इति तस्माद्वैकृता एते भावा उच्यन्ते यैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरति

    एते चत्वारो भावाः सात्त्विकाः

    तामसा विपरीताः

    सात्त्विकम् एतद्रूपं तामसम् अस्माद्विपर्यस्तम् इत्यत्र व्याख्याताः

    एवम् अष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति

    अष्टौ भावाः क्व वर्तन्ते दृष्टाः करणाश्रयिणः

    बुद्धिः करणं तदाश्रयिणः

    एतद् उक्तम् अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानम् इति

    कार्यं देहस्तदाश्रयाः कललाद्या ये मातृजा इत्युक्ताः

    शुक्रशोणितसंयोगे विवृद्धिहेतुकाः कललाद्या बुद्बुदमांसपेशीप्रभृतयस्तथा कौमारयौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्ते

    अतः कार्याश्रयिण उच्यन्ते ऽन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते

    निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनेति यद् उक्तम् अत्रोच्यन्ते

    bhāvāstrividhāścintyante sāṃsiddhikāḥ prakṛtā vaikṛtāśca

    tatra sāṃsiddhikā yathā

    bhagavataḥ kapilasyādisarga utpadyamānasya catvāro bhāvāḥ sahotpannā dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti

    prākṛtāḥ kathyante

    brahmaṇaścatvāraḥ putrāḥ sanakasanandanasanātanasanatkumārā babhūvuḥ

    teṣām utpannakāryakāraṇānāṃ śarīriṇāṃ ṣoḍaśavarṣāṇām ete bhāvāścatvāraḥ samutpannāstasmād ete prakṛtāḥ

    tathā vaikṛtā yathācāryamūrtiṃ nimittaṃ kṛtvāsmadādīnāṃ jñānam utpadyate

    jñānādvairāgyaṃ vairāgyāddharmo dharmād aiśvaryam iti

    ācāryamūrtirapi vikṛtir iti tasmādvaikṛtā ete bhāvā ucyante yair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsarati

    ete catvāro bhāvāḥ sāttvikāḥ

    tāmasā viparītāḥ

    sāttvikam etadrūpaṃ tāmasam asmādviparyastam ityatra vyākhyātāḥ

    evam aṣṭau dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam iti

    aṣṭau bhāvāḥ kva vartante dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ

    buddhiḥ karaṇaṃ tadāśrayiṇaḥ

    etad uktam adhyavasāyo buddhirdharmo jñānam iti

    kāryaṃ dehastadāśrayāḥ kalalādyā ye mātṛjā ityuktāḥ

    śukraśoṇitasaṃyoge vivṛddhihetukāḥ kalalādyā budbudamāṃsapeśīprabhṛtayastathā kaumārayauvanasthaviratvādayo bhāvā annapānarasanimittā niṣpadyante

    ataḥ kāryāśrayiṇa ucyante 'nnādiviṣayabhoganimittā jāyante

    nimittanaimittikaprasaṅgeneti yad uktam atrocyante