Sanskrit

Samkhya Karika Bhashya · 27.2 27.2.1

27.2.1

अत्रेन्द्रियवर्गे मन उभयात्मकम्

बुद्धीन्द्रियेषु बुद्धीन्द्रियवत्कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियवत्

कस्माद्बुद्धीन्द्रियाणां प्रवृत्तिं कल्पयति कर्मेन्द्रियाणां च

तस्माद् उभयात्मकं मनः

संकल्पयतीति संकल्पकम्

किं चान्यद् इन्द्रियं च साधर्म्यात्समानधर्मभावात्

सात्त्विकाहंकाराद्बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि मनसा सहोत्पद्यमानानि मनसः साधर्म्यं प्रतिपादयन्ति

तस्मात्साधर्म्यान्मनो ऽपीन्द्रियम्

एवम् एतान्येकादशेन्द्रियाणि सात्त्विकाद्वैकृताहंकाराद् उत्पन्नानि

तत्र मनसः का वृत्तिर् इति

संकल्पो वृत्तिः

बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो वृत्तयः कर्मेन्द्रियाणां वचनादयः

अथैतानीन्द्रियाणि भिन्नानि भिन्नार्थग्राहकाणि किम् ईश्वरेण स्वभावेन कृतानि यतः प्रधानबुद्ध्यहंकारा अचेतनाः पुरुषो ऽप्यकर्ता

अत्राह

इह सांख्यानां स्वभावो नाम कश्चित्कारणम् अस्ति

अत्रोच्यते

गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं बाह्यभेदाश्च

इमान्येकादशेन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चानां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम्

संकल्पश्च मनसः

एवम् एते भिन्नानाम् एवेन्द्रियाणाम् अर्था गुणपरिणामविशेषाद्गुणानां परिणामो गुणपरिणामः

तस्य विशेषाद् इन्द्रियाणां नानात्वं बाह्यभेदाश्च

अथैतन्नानात्वं नेश्वरेण नाहंकारेण न बुद्ध्या न प्रधानेन न पुरुषेण स्वभावात्कृतगुणपरिणामेनेति

गुणानाम् अचेतनत्वान्न प्रवर्तते

प्रवर्तत एव

कथम्

वक्ष्यतीहैव

वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर् अज्ञस्य

पुरुषस्य विमोक्षार्थं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य

Transliteration

atrendriyavarge mana ubhayātmakam

buddhīndriyeṣu buddhīndriyavatkarmendriyeṣu karmendriyavat

kasmādbuddhīndriyāṇāṃ pravṛttiṃ kalpayati karmendriyāṇāṃ ca

tasmād ubhayātmakaṃ manaḥ

saṃkalpayatīti saṃkalpakam

kiṃ cānyad indriyaṃ ca sādharmyātsamānadharmabhāvāt

sāttvikāhaṃkārādbuddhīndriyāṇi karmendriyāṇi manasā sahotpadyamānāni manasaḥ sādharmyaṃ pratipādayanti

tasmātsādharmyānmano 'pīndriyam

evam etānyekādaśendriyāṇi sāttvikādvaikṛtāhaṃkārād utpannāni

tatra manasaḥ kā vṛttir iti

saṃkalpo vṛttiḥ

buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo vṛttayaḥ karmendriyāṇāṃ vacanādayaḥ

athaitānīndriyāṇi bhinnāni bhinnārthagrāhakāṇi kim īśvareṇa svabhāvena kṛtāni yataḥ pradhānabuddhyahaṃkārā acetanāḥ puruṣo 'pyakartā

atrāha

iha sāṃkhyānāṃ svabhāvo nāma kaścitkāraṇam asti

atrocyate

guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedāśca

imānyekādaśendriyāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ pañcānāṃ vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām

saṃkalpaśca manasaḥ

evam ete bhinnānām evendriyāṇām arthā guṇapariṇāmaviśeṣādguṇānāṃ pariṇāmo guṇapariṇāmaḥ

tasya viśeṣād indriyāṇāṃ nānātvaṃ bāhyabhedāśca

athaitannānātvaṃ neśvareṇa nāhaṃkāreṇa na buddhyā na pradhānena na puruṣeṇa svabhāvātkṛtaguṇapariṇāmeneti

guṇānām acetanatvānna pravartate

pravartata eva

katham

vakṣyatīhaiva

vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir ajñasya

puruṣasya vimokṣārthaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya

By System Admin

Translation

Draft in progress