2 shlokas
- 1
अत्रेन्द्रियवर्गे मन उभयात्मकम्
बुद्धीन्द्रियेषु बुद्धीन्द्रियवत्कर्मेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियवत्
कस्माद्बुद्धीन्द्रियाणां प्रवृत्तिं कल्पयति कर्मेन्द्रियाणां च
तस्माद् उभयात्मकं मनः
संकल्पयतीति संकल्पकम्
किं चान्यद् इन्द्रियं च साधर्म्यात्समानधर्मभावात्
सात्त्विकाहंकाराद्बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि मनसा सहोत्पद्यमानानि मनसः साधर्म्यं प्रतिपादयन्ति
तस्मात्साधर्म्यान्मनो ऽपीन्द्रियम्
एवम् एतान्येकादशेन्द्रियाणि सात्त्विकाद्वैकृताहंकाराद् उत्पन्नानि
तत्र मनसः का वृत्तिर् इति
संकल्पो वृत्तिः
बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो वृत्तयः कर्मेन्द्रियाणां वचनादयः
अथैतानीन्द्रियाणि भिन्नानि भिन्नार्थग्राहकाणि किम् ईश्वरेण स्वभावेन कृतानि यतः प्रधानबुद्ध्यहंकारा अचेतनाः पुरुषो ऽप्यकर्ता
अत्राह
इह सांख्यानां स्वभावो नाम कश्चित्कारणम् अस्ति
अत्रोच्यते
गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं बाह्यभेदाश्च
इमान्येकादशेन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चानां वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम्
संकल्पश्च मनसः
एवम् एते भिन्नानाम् एवेन्द्रियाणाम् अर्था गुणपरिणामविशेषाद्गुणानां परिणामो गुणपरिणामः
तस्य विशेषाद् इन्द्रियाणां नानात्वं बाह्यभेदाश्च
अथैतन्नानात्वं नेश्वरेण नाहंकारेण न बुद्ध्या न प्रधानेन न पुरुषेण स्वभावात्कृतगुणपरिणामेनेति
गुणानाम् अचेतनत्वान्न प्रवर्तते
प्रवर्तत एव
कथम्
वक्ष्यतीहैव
वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर् अज्ञस्य
पुरुषस्य विमोक्षार्थं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य
atrendriyavarge mana ubhayātmakam
buddhīndriyeṣu buddhīndriyavatkarmendriyeṣu karmendriyavat
kasmādbuddhīndriyāṇāṃ pravṛttiṃ kalpayati karmendriyāṇāṃ ca
tasmād ubhayātmakaṃ manaḥ
saṃkalpayatīti saṃkalpakam
kiṃ cānyad indriyaṃ ca sādharmyātsamānadharmabhāvāt
sāttvikāhaṃkārādbuddhīndriyāṇi karmendriyāṇi manasā sahotpadyamānāni manasaḥ sādharmyaṃ pratipādayanti
tasmātsādharmyānmano 'pīndriyam
evam etānyekādaśendriyāṇi sāttvikādvaikṛtāhaṃkārād utpannāni
tatra manasaḥ kā vṛttir iti
saṃkalpo vṛttiḥ
buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo vṛttayaḥ karmendriyāṇāṃ vacanādayaḥ
athaitānīndriyāṇi bhinnāni bhinnārthagrāhakāṇi kim īśvareṇa svabhāvena kṛtāni yataḥ pradhānabuddhyahaṃkārā acetanāḥ puruṣo 'pyakartā
atrāha
iha sāṃkhyānāṃ svabhāvo nāma kaścitkāraṇam asti
atrocyate
guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedāśca
imānyekādaśendriyāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ pañcānāṃ vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām
saṃkalpaśca manasaḥ
evam ete bhinnānām evendriyāṇām arthā guṇapariṇāmaviśeṣādguṇānāṃ pariṇāmo guṇapariṇāmaḥ
tasya viśeṣād indriyāṇāṃ nānātvaṃ bāhyabhedāśca
athaitannānātvaṃ neśvareṇa nāhaṃkāreṇa na buddhyā na pradhānena na puruṣeṇa svabhāvātkṛtaguṇapariṇāmeneti
guṇānām acetanatvānna pravartate
pravartata eva
katham
vakṣyatīhaiva
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir ajñasya
puruṣasya vimokṣārthaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya
- 2
एवम् अचेतना गुणा एकादशेन्द्रियभावेन प्रवर्तन्ते
विशेषा अपि तत्कृता एव
येनोच्चैः प्रदेशे चक्षुर् अवलोकनाय स्थितं तथा घ्राणं तथा श्रोत्रं तथा जिह्वा स्वदेशे स्वार्थग्रहणाय
एवं कर्मेन्द्रियाण्यपि यथायथं स्वार्थसमर्थानि स्वदेशावस्थितानि स्वभावतो गुणपरिणामविशेषाद् एव न तदर्था अपि
यत उक्तं शास्त्रन्तरे गुणा गुणेषु वर्तन्ते
गुणानां या वृत्तिः सा गुणविषया एवेति बाह्यार्था विज्ञेया गुणकृता एवेत्यर्थः प्रधानं यस्य कारणम् इति
अथेन्द्रियस्य कस्य का वृत्तिर् इत्युच्यते
evam acetanā guṇā ekādaśendriyabhāvena pravartante
viśeṣā api tatkṛtā eva
yenoccaiḥ pradeśe cakṣur avalokanāya sthitaṃ tathā ghrāṇaṃ tathā śrotraṃ tathā jihvā svadeśe svārthagrahaṇāya
evaṃ karmendriyāṇyapi yathāyathaṃ svārthasamarthāni svadeśāvasthitāni svabhāvato guṇapariṇāmaviśeṣād eva na tadarthā api
yata uktaṃ śāstrantare guṇā guṇeṣu vartante
guṇānāṃ yā vṛttiḥ sā guṇaviṣayā eveti bāhyārthā vijñeyā guṇakṛtā evetyarthaḥ pradhānaṃ yasya kāraṇam iti
athendriyasya kasya kā vṛttir ityucyate

