Sanskrit

Samkhya Karika Bhashya · 22.2 22.2.1

22.2.1

प्रकृतिः प्रधानं ब्रह्माव्यक्तं बहुधात्मकं मायेति पर्यायाः

अलिङ्गस्य प्रकृतेः सकाशान्महान् उत्पद्यते

महान्बुद्धिर् आसुरी मतिः ख्यातिर्ज्ञानम् इति प्रज्ञापर्यायैर् उत्पद्यते

तस्माच्च महतो ऽहंकार उत्पद्यते

अहंकारो भूतादिर्वैकृतस्तैजसो ऽभिमान इति पर्यायाः

तस्माद्गणश्च षोडशकः

तस्माद् अहंकारात्षोडशकः षोडशकस्वरूपो गण उत्पद्यते

स यथा पञ्च तन्मात्राणि शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रम् इति

तत एकादशेन्द्रियाणि

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि

वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि

उभयात्मकम् एकादशं मनः

एष षोडशको गणो ऽहंकाराद् उत्पद्यते

किंच पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि

तस्मात्षोडशकाद्गणात्पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्यः सकाशात्पञ्च वै महाभूतान्युत्पद्यन्ते

यद् उक्तं शब्दतन्मात्राद् आकाशं स्पर्शतन्मात्राद्वायू रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्राद् आपो गन्धतन्मात्रात्पृथिवी

एवं पञ्चभ्यः परमाणुभ्यः पञ्च महाभूतान्य् उत्पद्यन्ते

यद् उक्तम्

व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानान्मोक्ष इति

तत्र महदादिभूतान्तं त्रयोविंशतिभेदं व्याख्यातम्

अव्यक्तम् अपि भेदानां परिमाणाद् इत्यादिना व्याख्यातम्

पुरुषो ऽपि संघातपरार्थत्वाद् इत्यादिभिर्हेतुभिर्व्याख्यातः

एवम् एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि

यस्तैस्त्रैलोक्यं व्याप्तं जानाति

तस्य भावो ऽस्तित्वं तत्त्वम्

यथोक्तम्

पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः

जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः

Transliteration

prakṛtiḥ pradhānaṃ brahmāvyaktaṃ bahudhātmakaṃ māyeti paryāyāḥ

aliṅgasya prakṛteḥ sakāśānmahān utpadyate

mahānbuddhir āsurī matiḥ khyātirjñānam iti prajñāparyāyair utpadyate

tasmācca mahato 'haṃkāra utpadyate

ahaṃkāro bhūtādirvaikṛtastaijaso 'bhimāna iti paryāyāḥ

tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ

tasmād ahaṃkārātṣoḍaśakaḥ ṣoḍaśakasvarūpo gaṇa utpadyate

sa yathā pañca tanmātrāṇi śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti

tata ekādaśendriyāṇi

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇam iti pañca buddhīndriyāṇi

vākpāṇipādapāyūpasthāḥ pañca karmendriyāṇi

ubhayātmakam ekādaśaṃ manaḥ

eṣa ṣoḍaśako gaṇo 'haṃkārād utpadyate

kiṃca pañcabhyaḥ pañca bhūtāni

tasmātṣoḍaśakādgaṇātpañcabhyastanmātrebhyaḥ sakāśātpañca vai mahābhūtānyutpadyante

yad uktaṃ śabdatanmātrād ākāśaṃ sparśatanmātrādvāyū rūpatanmātrāttejo rasatanmātrād āpo gandhatanmātrātpṛthivī

evaṃ pañcabhyaḥ paramāṇubhyaḥ pañca mahābhūtāny utpadyante

yad uktam

vyaktāvyaktajñavijñānānmokṣa iti

tatra mahadādibhūtāntaṃ trayoviṃśatibhedaṃ vyākhyātam

avyaktam api bhedānāṃ parimāṇād ityādinā vyākhyātam

puruṣo 'pi saṃghātaparārthatvād ityādibhirhetubhirvyākhyātaḥ

evam etāni pañcaviṃśatitattvāni

yastaistrailokyaṃ vyāptaṃ jānāti

tasya bhāvo 'stitvaṃ tattvam

yathoktam

pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ

jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ

By System Admin

Translation

Draft in progress