Samkhya Karika Bhashya · 21.2 21.2.1
21.2.1पुरुषस्य प्रधानेन सह संयोगो दर्शनार्थम्
प्रकृतिं महदादिकार्यं भूतादिपर्यन्तं पुरुषः पश्यति
एतदर्थं प्रधानस्यापि पुरुषेण संयोगः कैवल्यार्थम्
स च संयोगः पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि द्रष्टव्यः
यथैकः पङ्गुर् एकश्चान्धः
एतौ द्वावपि गच्छन्तौ महता सामर्थ्येनाटव्यां सार्थस्य स्तेनकृताद् उपप्लवात्स्वबन्धुपरित्यक्तौ दैवाद् इतश्चेतश्च चेरतुः
स्वगत्या च तौ संयोगम् उपयातौ
पुनस्तयोः स्ववचसोर्विश्वस्तत्वेन संयोगो गमनार्थं दर्शनार्थं च भवति
अन्धेन पङ्गुः स्वस्कन्धम् आरोपितः
एवं शरीरारूढपङ्गुदर्शितेन मार्गेणान्धो याति पङ्गुश्चान्धस्कन्धारूढः
एवं पुरुषे दर्शनशक्तिर् अस्ति पङ्गुवन्न क्रिया प्रधाने क्रियाशक्तिर् अस्त्यन्धवन्न दर्शनशक्तिः
यथा वानयोः पङ्ग्वन्धयोः कृतार्थयोर्विभागो भविष्यतीप्सितस्थानप्राप्तयोर् एवं प्रधानम् अपि पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते
पुरुषो ऽपि प्रधानं दृष्ट्वा कैवल्यं गच्छति
तयोः कृतार्थयोर्विभागो भविष्यति
किं चान्यत्तत्कृतः सर्गः
तेन संयोगेन कृतस्तत्कृतः सर्गः सृष्टिः
यथा स्त्रीपुरुषसंयोगात्सुतोत्पत्तिस्तथा प्रधानपुरुषसंयोगात्सर्गस्योत्पत्तिः
इदानीं सर्वविभागदर्शनार्थम् आह
Transliteration
puruṣasya pradhānena saha saṃyogo darśanārtham
prakṛtiṃ mahadādikāryaṃ bhūtādiparyantaṃ puruṣaḥ paśyati
etadarthaṃ pradhānasyāpi puruṣeṇa saṃyogaḥ kaivalyārtham
sa ca saṃyogaḥ paṅgvandhavad ubhayor api draṣṭavyaḥ
yathaikaḥ paṅgur ekaścāndhaḥ
etau dvāvapi gacchantau mahatā sāmarthyenāṭavyāṃ sārthasya stenakṛtād upaplavātsvabandhuparityaktau daivād itaścetaśca ceratuḥ
svagatyā ca tau saṃyogam upayātau
punastayoḥ svavacasorviśvastatvena saṃyogo gamanārthaṃ darśanārthaṃ ca bhavati
andhena paṅguḥ svaskandham āropitaḥ
evaṃ śarīrārūḍhapaṅgudarśitena mārgeṇāndho yāti paṅguścāndhaskandhārūḍhaḥ
evaṃ puruṣe darśanaśaktir asti paṅguvanna kriyā pradhāne kriyāśaktir astyandhavanna darśanaśaktiḥ
yathā vānayoḥ paṅgvandhayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyatīpsitasthānaprāptayor evaṃ pradhānam api puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivartate
puruṣo 'pi pradhānaṃ dṛṣṭvā kaivalyaṃ gacchati
tayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyati
kiṃ cānyattatkṛtaḥ sargaḥ
tena saṃyogena kṛtastatkṛtaḥ sargaḥ sṛṣṭiḥ
yathā strīpuruṣasaṃyogātsutotpattistathā pradhānapuruṣasaṃyogātsargasyotpattiḥ
idānīṃ sarvavibhāgadarśanārtham āha
By System Admin
Translation
Draft in progress