2 shlokas
- 1
प्रकृतिः प्रधानं ब्रह्माव्यक्तं बहुधात्मकं मायेति पर्यायाः
अलिङ्गस्य प्रकृतेः सकाशान्महान् उत्पद्यते
महान्बुद्धिर् आसुरी मतिः ख्यातिर्ज्ञानम् इति प्रज्ञापर्यायैर् उत्पद्यते
तस्माच्च महतो ऽहंकार उत्पद्यते
अहंकारो भूतादिर्वैकृतस्तैजसो ऽभिमान इति पर्यायाः
तस्माद्गणश्च षोडशकः
तस्माद् अहंकारात्षोडशकः षोडशकस्वरूपो गण उत्पद्यते
स यथा पञ्च तन्मात्राणि शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रम् इति
तत एकादशेन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि
वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि
उभयात्मकम् एकादशं मनः
एष षोडशको गणो ऽहंकाराद् उत्पद्यते
किंच पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि
तस्मात्षोडशकाद्गणात्पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्यः सकाशात्पञ्च वै महाभूतान्युत्पद्यन्ते
यद् उक्तं शब्दतन्मात्राद् आकाशं स्पर्शतन्मात्राद्वायू रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्राद् आपो गन्धतन्मात्रात्पृथिवी
एवं पञ्चभ्यः परमाणुभ्यः पञ्च महाभूतान्य् उत्पद्यन्ते
यद् उक्तम्
व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानान्मोक्ष इति
तत्र महदादिभूतान्तं त्रयोविंशतिभेदं व्याख्यातम्
अव्यक्तम् अपि भेदानां परिमाणाद् इत्यादिना व्याख्यातम्
पुरुषो ऽपि संघातपरार्थत्वाद् इत्यादिभिर्हेतुभिर्व्याख्यातः
एवम् एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि
यस्तैस्त्रैलोक्यं व्याप्तं जानाति
तस्य भावो ऽस्तित्वं तत्त्वम्
यथोक्तम्
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे रतः
जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः
prakṛtiḥ pradhānaṃ brahmāvyaktaṃ bahudhātmakaṃ māyeti paryāyāḥ
aliṅgasya prakṛteḥ sakāśānmahān utpadyate
mahānbuddhir āsurī matiḥ khyātirjñānam iti prajñāparyāyair utpadyate
tasmācca mahato 'haṃkāra utpadyate
ahaṃkāro bhūtādirvaikṛtastaijaso 'bhimāna iti paryāyāḥ
tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ
tasmād ahaṃkārātṣoḍaśakaḥ ṣoḍaśakasvarūpo gaṇa utpadyate
sa yathā pañca tanmātrāṇi śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti
tata ekādaśendriyāṇi
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇam iti pañca buddhīndriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ pañca karmendriyāṇi
ubhayātmakam ekādaśaṃ manaḥ
eṣa ṣoḍaśako gaṇo 'haṃkārād utpadyate
kiṃca pañcabhyaḥ pañca bhūtāni
tasmātṣoḍaśakādgaṇātpañcabhyastanmātrebhyaḥ sakāśātpañca vai mahābhūtānyutpadyante
yad uktaṃ śabdatanmātrād ākāśaṃ sparśatanmātrādvāyū rūpatanmātrāttejo rasatanmātrād āpo gandhatanmātrātpṛthivī
evaṃ pañcabhyaḥ paramāṇubhyaḥ pañca mahābhūtāny utpadyante
yad uktam
vyaktāvyaktajñavijñānānmokṣa iti
tatra mahadādibhūtāntaṃ trayoviṃśatibhedaṃ vyākhyātam
avyaktam api bhedānāṃ parimāṇād ityādinā vyākhyātam
puruṣo 'pi saṃghātaparārthatvād ityādibhirhetubhirvyākhyātaḥ
evam etāni pañcaviṃśatitattvāni
yastaistrailokyaṃ vyāptaṃ jānāti
tasya bhāvo 'stitvaṃ tattvam
yathoktam
pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ
- 2
तानि यथा प्रकृतिः पुरुषो बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीति पञ्चविंशतितत्त्वानि
तत्रोक्तं प्रकृतेर्महान् उत्पद्यते
तस्य किं लक्षणम्
एतद् आह
tāni yathā prakṛtiḥ puruṣo buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtānīti pañcaviṃśatitattvāni
tatroktaṃ prakṛtermahān utpadyate
tasya kiṃ lakṣaṇam
etad āha

