Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    पुरुषस्य प्रधानेन सह संयोगो दर्शनार्थम्

    प्रकृतिं महदादिकार्यं भूतादिपर्यन्तं पुरुषः पश्यति

    एतदर्थं प्रधानस्यापि पुरुषेण संयोगः कैवल्यार्थम्

    स च संयोगः पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि द्रष्टव्यः

    यथैकः पङ्गुर् एकश्चान्धः

    एतौ द्वावपि गच्छन्तौ महता सामर्थ्येनाटव्यां सार्थस्य स्तेनकृताद् उपप्लवात्स्वबन्धुपरित्यक्तौ दैवाद् इतश्चेतश्च चेरतुः

    स्वगत्या च तौ संयोगम् उपयातौ

    पुनस्तयोः स्ववचसोर्विश्वस्तत्वेन संयोगो गमनार्थं दर्शनार्थं च भवति

    अन्धेन पङ्गुः स्वस्कन्धम् आरोपितः

    एवं शरीरारूढपङ्गुदर्शितेन मार्गेणान्धो याति पङ्गुश्चान्धस्कन्धारूढः

    एवं पुरुषे दर्शनशक्तिर् अस्ति पङ्गुवन्न क्रिया प्रधाने क्रियाशक्तिर् अस्त्यन्धवन्न दर्शनशक्तिः

    यथा वानयोः पङ्ग्वन्धयोः कृतार्थयोर्विभागो भविष्यतीप्सितस्थानप्राप्तयोर् एवं प्रधानम् अपि पुरुषस्य मोक्षं कृत्वा निवर्तते

    पुरुषो ऽपि प्रधानं दृष्ट्वा कैवल्यं गच्छति

    तयोः कृतार्थयोर्विभागो भविष्यति

    किं चान्यत्तत्कृतः सर्गः

    तेन संयोगेन कृतस्तत्कृतः सर्गः सृष्टिः

    यथा स्त्रीपुरुषसंयोगात्सुतोत्पत्तिस्तथा प्रधानपुरुषसंयोगात्सर्गस्योत्पत्तिः

    इदानीं सर्वविभागदर्शनार्थम् आह

    puruṣasya pradhānena saha saṃyogo darśanārtham

    prakṛtiṃ mahadādikāryaṃ bhūtādiparyantaṃ puruṣaḥ paśyati

    etadarthaṃ pradhānasyāpi puruṣeṇa saṃyogaḥ kaivalyārtham

    sa ca saṃyogaḥ paṅgvandhavad ubhayor api draṣṭavyaḥ

    yathaikaḥ paṅgur ekaścāndhaḥ

    etau dvāvapi gacchantau mahatā sāmarthyenāṭavyāṃ sārthasya stenakṛtād upaplavātsvabandhuparityaktau daivād itaścetaśca ceratuḥ

    svagatyā ca tau saṃyogam upayātau

    punastayoḥ svavacasorviśvastatvena saṃyogo gamanārthaṃ darśanārthaṃ ca bhavati

    andhena paṅguḥ svaskandham āropitaḥ

    evaṃ śarīrārūḍhapaṅgudarśitena mārgeṇāndho yāti paṅguścāndhaskandhārūḍhaḥ

    evaṃ puruṣe darśanaśaktir asti paṅguvanna kriyā pradhāne kriyāśaktir astyandhavanna darśanaśaktiḥ

    yathā vānayoḥ paṅgvandhayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyatīpsitasthānaprāptayor evaṃ pradhānam api puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivartate

    puruṣo 'pi pradhānaṃ dṛṣṭvā kaivalyaṃ gacchati

    tayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyati

    kiṃ cānyattatkṛtaḥ sargaḥ

    tena saṃyogena kṛtastatkṛtaḥ sargaḥ sṛṣṭiḥ

    yathā strīpuruṣasaṃyogātsutotpattistathā pradhānapuruṣasaṃyogātsargasyotpattiḥ

    idānīṃ sarvavibhāgadarśanārtham āha