Sanskrit

Samkhya Karika Bhashya · 1.2 1.2.3

1.2.3

तद् इदम् आहुः

दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासेति

तत्र दुःखत्रयम् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं चेति

तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं चेति

शारीरं वातपित्तश्लेष्मविपर्ययकृतं ज्वरातीसारादि

मानसं प्रियवियोगाप्रियसंयोगादि

आधिभौतिकं चतुर्विधभूतग्रामनिमित्तं मनुष्यपशुमृगपक्षिसरीसृपदंशमशकयूकामत्कुणमत्स्यमकरग्राहस्थावरेभ्यो जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जेभ्यः सकाशाद् उपजायते

आधिदैविकं देवानाम् इदं दैवं दिवः प्रभवतीति वा दैवम्

तदधिकृत्य यद् उपजायते शीतोष्णवातवर्षाशनिपातादिकम्

एवं यथा दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा कार्या

क्व

तदभिघातके हेतौ

तस्य दुःखत्रयस्य अभिघातको यो हेतुस्तत्रेति

दृष्टे सापार्था चेत्

दृष्टे हेतौ दुःखत्रयाभिघातके सा जिज्ञासापार्था चेद्यदि

तत्राध्यात्मिकस्य द्विविधस्याप्यायुर्वेदशास्त्रक्रियया प्रियसमागमाप्रियपरिहारकटुतिक्तकषायादिक्वाथादिभिर्दृष्ट एवाध्यात्मिकोपायः

आधिभौतिकस्य रक्षादिनाभिघातो दृष्टः

दृष्टे सापार्था चेद् एवं मन्यसे

न

एकान्तात्यन्ततो ऽभावात्

यत एकान्ततो ऽवश्यम् अत्यन्ततो नित्यं दृष्टेन हेतुनाभिघातो न भवति

तस्माद् अन्यत्रैकान्तात्यन्ताभिघातके हेतौ जिज्ञासा विविदिषा कार्येति

यदि दृष्टाद् अन्यत्र जिज्ञासा कार्या ततो ऽपि नैव

यत आनुश्रविको हेतुर्दुःखत्रयाभिघातकः

अनुश्रूयत इत्यनुश्रवस्तत्र भव आनुश्रविकः

स चागमात्सिद्धः

यथा

अपाम सोमम् अमृता अभूमागन्म ज्योतिर् अविदाम देवान्

किं नूनम् अस्मान्कृणवद् अरातिः किम् उ धूर्तिर् अमृत मर्त्यस्य

Transliteration

tad idam āhuḥ

duḥkhatrayābhighātājjijñāseti

tatra duḥkhatrayam ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ceti

tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ceti

śārīraṃ vātapittaśleṣmaviparyayakṛtaṃ jvarātīsārādi

mānasaṃ priyaviyogāpriyasaṃyogādi

ādhibhautikaṃ caturvidhabhūtagrāmanimittaṃ manuṣyapaśumṛgapakṣisarīsṛpadaṃśamaśakayūkāmatkuṇamatsyamakaragrāhasthāvarebhyo jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjebhyaḥ sakāśād upajāyate

ādhidaivikaṃ devānām idaṃ daivaṃ divaḥ prabhavatīti vā daivam

tadadhikṛtya yad upajāyate śītoṣṇavātavarṣāśanipātādikam

evaṃ yathā duḥkhatrayābhighātājjijñāsā kāryā

kva

tadabhighātake hetau

tasya duḥkhatrayasya abhighātako yo hetustatreti

dṛṣṭe sāpārthā cet

dṛṣṭe hetau duḥkhatrayābhighātake sā jijñāsāpārthā cedyadi

tatrādhyātmikasya dvividhasyāpyāyurvedaśāstrakriyayā priyasamāgamāpriyaparihārakaṭutiktakaṣāyādikvāthādibhirdṛṣṭa evādhyātmikopāyaḥ

ādhibhautikasya rakṣādinābhighāto dṛṣṭaḥ

dṛṣṭe sāpārthā ced evaṃ manyase

na

ekāntātyantato 'bhāvāt

yata ekāntato 'vaśyam atyantato nityaṃ dṛṣṭena hetunābhighāto na bhavati

tasmād anyatraikāntātyantābhighātake hetau jijñāsā vividiṣā kāryeti

yadi dṛṣṭād anyatra jijñāsā kāryā tato 'pi naiva

yata ānuśraviko heturduḥkhatrayābhighātakaḥ

anuśrūyata ityanuśravastatra bhava ānuśravikaḥ

sa cāgamātsiddhaḥ

yathā

apāma somam amṛtā abhūmāganma jyotir avidāma devān

kiṃ nūnam asmānkṛṇavad arātiḥ kim u dhūrtir amṛta martyasya

By System Admin

Translation

Draft in progress