4 shlokas
- 1
दुःखत्रयेति
अस्या आर्याया उपोद्घातः क्रियते
इह भगवान्ब्रह्मसुतः कपिलो नाम तद्यथा
सनकश्च सनन्दनश्च तृतीयश्च सनातनः
आसुरिः कपिलश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा
इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः सप्त प्रोक्ता महर्षयः
duḥkhatrayeti
asyā āryāyā upodghātaḥ kriyate
iha bhagavānbrahmasutaḥ kapilo nāma tadyathā
sanakaśca sanandanaśca tṛtīyaśca sanātanaḥ
āsuriḥ kapilaścaiva voḍhuḥ pañcaśikhastathā
ityete brahmaṇaḥ putrāḥ sapta proktā maharṣayaḥ
- 2
कपिलस्य सहोत्पन्नानि धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं चेति
एवं स उत्पन्नः सन्न् अन्धे तमसि मज्जज्जगद् आलोक्य संसारपारंपर्येण सत्कारुण्यो जिज्ञासमानाय आसुरिसगोत्राय ब्राह्मणायेदं पञ्चविंशतितत्त्वानां ज्ञानम् उक्तवान्
यस्य ज्ञानाद्दुःखक्षयो भवति
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसेत्
जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः
kapilasya sahotpannāni dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryaṃ ceti
evaṃ sa utpannaḥ sann andhe tamasi majjajjagad ālokya saṃsārapāraṃparyeṇa satkāruṇyo jijñāsamānāya āsurisagotrāya brāhmaṇāyedaṃ pañcaviṃśatitattvānāṃ jñānam uktavān
yasya jñānādduḥkhakṣayo bhavati
pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame vaset
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ
- 3
तद् इदम् आहुः
दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासेति
तत्र दुःखत्रयम् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं चेति
तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं चेति
शारीरं वातपित्तश्लेष्मविपर्ययकृतं ज्वरातीसारादि
मानसं प्रियवियोगाप्रियसंयोगादि
आधिभौतिकं चतुर्विधभूतग्रामनिमित्तं मनुष्यपशुमृगपक्षिसरीसृपदंशमशकयूकामत्कुणमत्स्यमकरग्राहस्थावरेभ्यो जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जेभ्यः सकाशाद् उपजायते
आधिदैविकं देवानाम् इदं दैवं दिवः प्रभवतीति वा दैवम्
तदधिकृत्य यद् उपजायते शीतोष्णवातवर्षाशनिपातादिकम्
एवं यथा दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा कार्या
क्व
तदभिघातके हेतौ
तस्य दुःखत्रयस्य अभिघातको यो हेतुस्तत्रेति
दृष्टे सापार्था चेत्
दृष्टे हेतौ दुःखत्रयाभिघातके सा जिज्ञासापार्था चेद्यदि
तत्राध्यात्मिकस्य द्विविधस्याप्यायुर्वेदशास्त्रक्रियया प्रियसमागमाप्रियपरिहारकटुतिक्तकषायादिक्वाथादिभिर्दृष्ट एवाध्यात्मिकोपायः
आधिभौतिकस्य रक्षादिनाभिघातो दृष्टः
दृष्टे सापार्था चेद् एवं मन्यसे
न
एकान्तात्यन्ततो ऽभावात्
यत एकान्ततो ऽवश्यम् अत्यन्ततो नित्यं दृष्टेन हेतुनाभिघातो न भवति
तस्माद् अन्यत्रैकान्तात्यन्ताभिघातके हेतौ जिज्ञासा विविदिषा कार्येति
यदि दृष्टाद् अन्यत्र जिज्ञासा कार्या ततो ऽपि नैव
यत आनुश्रविको हेतुर्दुःखत्रयाभिघातकः
अनुश्रूयत इत्यनुश्रवस्तत्र भव आनुश्रविकः
स चागमात्सिद्धः
यथा
अपाम सोमम् अमृता अभूमागन्म ज्योतिर् अविदाम देवान्
किं नूनम् अस्मान्कृणवद् अरातिः किम् उ धूर्तिर् अमृत मर्त्यस्य
tad idam āhuḥ
duḥkhatrayābhighātājjijñāseti
tatra duḥkhatrayam ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ceti
tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ceti
śārīraṃ vātapittaśleṣmaviparyayakṛtaṃ jvarātīsārādi
mānasaṃ priyaviyogāpriyasaṃyogādi
ādhibhautikaṃ caturvidhabhūtagrāmanimittaṃ manuṣyapaśumṛgapakṣisarīsṛpadaṃśamaśakayūkāmatkuṇamatsyamakaragrāhasthāvarebhyo jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjebhyaḥ sakāśād upajāyate
ādhidaivikaṃ devānām idaṃ daivaṃ divaḥ prabhavatīti vā daivam
tadadhikṛtya yad upajāyate śītoṣṇavātavarṣāśanipātādikam
evaṃ yathā duḥkhatrayābhighātājjijñāsā kāryā
kva
tadabhighātake hetau
tasya duḥkhatrayasya abhighātako yo hetustatreti
dṛṣṭe sāpārthā cet
dṛṣṭe hetau duḥkhatrayābhighātake sā jijñāsāpārthā cedyadi
tatrādhyātmikasya dvividhasyāpyāyurvedaśāstrakriyayā priyasamāgamāpriyaparihārakaṭutiktakaṣāyādikvāthādibhirdṛṣṭa evādhyātmikopāyaḥ
ādhibhautikasya rakṣādinābhighāto dṛṣṭaḥ
dṛṣṭe sāpārthā ced evaṃ manyase
na
ekāntātyantato 'bhāvāt
yata ekāntato 'vaśyam atyantato nityaṃ dṛṣṭena hetunābhighāto na bhavati
tasmād anyatraikāntātyantābhighātake hetau jijñāsā vividiṣā kāryeti
yadi dṛṣṭād anyatra jijñāsā kāryā tato 'pi naiva
yata ānuśraviko heturduḥkhatrayābhighātakaḥ
anuśrūyata ityanuśravastatra bhava ānuśravikaḥ
sa cāgamātsiddhaḥ
yathā
apāma somam amṛtā abhūmāganma jyotir avidāma devān
kiṃ nūnam asmānkṛṇavad arātiḥ kim u dhūrtir amṛta martyasya
- 4
कदाचिद् इन्द्रादीनां देवानां कल्प आसीत्कथं वयम् अमृता अभूमेति विचार्य यस्माद्वयम् अपाम सोमं पीतवन्तः सोमं तस्माद् अमृता अभूम अमरा भूतवन्त इत्यर्थः
किंच अगन्म ज्योतिः
गतवन्तो लब्धवन्तो ज्योतिः स्वर्गम् इति
अविदाम देवान्
दिव्यान्विदितवन्तः
एवं च किं नूनम् अस्मान्कृणवद् अरातिः
नूनं निश्चितं किम् अरातिः शत्रुर् अस्मान्कृणवत्कर्तेति
किम् उ धूर्तिर् अमृत मर्त्यस्य धूर्तिर्जरा हिंसा वा किं करिष्यत्यमृत मर्त्यस्य
अन्यच्च वेदे श्रूयत आत्यन्तिकं फलं पशुवधेन
सर्वांल्लोकाञ्जयति मृत्युं तरति पाप्मानं तरति ब्रह्महत्यां तरति यो यो ऽश्वमेधेन यजत इति
एकान्तात्यन्तिक एवं वेदोक्ते ऽपार्थिव जिज्ञासेति न
उच्यते
kadācid indrādīnāṃ devānāṃ kalpa āsītkathaṃ vayam amṛtā abhūmeti vicārya yasmādvayam apāma somaṃ pītavantaḥ somaṃ tasmād amṛtā abhūma amarā bhūtavanta ityarthaḥ
kiṃca aganma jyotiḥ
gatavanto labdhavanto jyotiḥ svargam iti
avidāma devān
divyānviditavantaḥ
evaṃ ca kiṃ nūnam asmānkṛṇavad arātiḥ
nūnaṃ niścitaṃ kim arātiḥ śatrur asmānkṛṇavatkarteti
kim u dhūrtir amṛta martyasya dhūrtirjarā hiṃsā vā kiṃ kariṣyatyamṛta martyasya
anyacca vede śrūyata ātyantikaṃ phalaṃ paśuvadhena
sarvāṃllokāñjayati mṛtyuṃ tarati pāpmānaṃ tarati brahmahatyāṃ tarati yo yo 'śvamedhena yajata iti
ekāntātyantika evaṃ vedokte 'pārthiva jijñāseti na
ucyate

