183 shlokas
- 1
तत्र पञ्चपदार्थविषयं समासविस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनतस्तत्त्वज्ञानं प्रथमो विद्यालाभो ज्ञानम् इति चोच्यते
tatra pañcapadārthaviṣayaṃ samāsavistaravibhāgaviśeṣopasaṃhāranigamanatastattvajñānaṃ prathamo vidyālābho jñānam iti cocyate
- 2
तेषां समासादीनां स्वरूपं यद्य् अपि श्रीमताचार्येण भाष्यावसाने प्रकटितं तथापि लेशतस्तद्भाष्यविवरणार्थम् अस्माभिर् अप्य् उच्यते
teṣāṃ samāsādīnāṃ svarūpaṃ yady api śrīmatācāryeṇa bhāṣyāvasāne prakaṭitaṃ tathāpi leśatastadbhāṣyavivaraṇārtham asmābhir apy ucyate
- 3
तत्र पदार्थानाम् उद्देशः समासः
tatra padārthānām uddeśaḥ samāsaḥ
- 4
सो ऽथ शब्दादिभिर्दुःखान्तादीनाम् अभिहितः
so 'tha śabdādibhirduḥkhāntādīnām abhihitaḥ
- 5
उद्दिष्टानां प्रमाणतः प्रपञ्चाभिधानं विस्तरः
uddiṣṭānāṃ pramāṇataḥ prapañcābhidhānaṃ vistaraḥ
- 6
पतिः संनाद्य इत्य् एवमादि
patiḥ saṃnādya ity evamādi
- 7
तत्साधनत्वेन प्रमाणान्य् अपि विस्तरशब्देनोक्तानि
tatsādhanatvena pramāṇāny api vistaraśabdenoktāni
- 8
धर्मधर्मिणां यथासम्भवं लक्षणतो ऽन्यत्वाभिधानं विभागः
dharmadharmiṇāṃ yathāsambhavaṃ lakṣaṇato 'nyatvābhidhānaṃ vibhāgaḥ
- 9
सर्वत्राप्य् अभिधीयत इत्य् अभिधानम्
sarvatrāpy abhidhīyata ity abhidhānam
- 10
कर्मव्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या
karmavyutpattirdraṣṭavyā
- 11
तत्र दुःखान्तस्य विभागस्तावद् उच्यते
tatra duḥkhāntasya vibhāgastāvad ucyate
- 12
सर्वदुःखापोहो दुःखान्तः
sarvaduḥkhāpoho duḥkhāntaḥ
- 13
स द्विविधो ऽनात्मकः सात्मकश्चेति
sa dvividho 'nātmakaḥ sātmakaśceti
- 14
तत्रानात्मकः सर्वदुःखानाम् अत्यन्तोच्छेदः सात्मकस्तु महेश्वरैश्वर्यलक्षणा सिद्धिः
tatrānātmakaḥ sarvaduḥkhānām atyantocchedaḥ sātmakastu maheśvaraiśvaryalakṣaṇā siddhiḥ
- 15
सा द्विरूपा ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति
sā dvirūpā jñānaśaktiḥ kriyāśaktiśceti
- 16
तत्र ज्ञानम् एव शक्तिर्ज्ञानशक्तिः
tatra jñānam eva śaktirjñānaśaktiḥ
- 17
सा खल्व् एकापि सती समस्तव्यस्तविषयभेदात्पञ्चधोक्ता दर्शनश्रवणेत्यादिना ब्रह्मादेर् इवोपचरितसर्वज्ञत्वप्रतिषेधार्थम्
sā khalv ekāpi satī samastavyastaviṣayabhedātpañcadhoktā darśanaśravaṇetyādinā brahmāder ivopacaritasarvajñatvapratiṣedhārtham
- 18
क्रियाहेतुः शक्तिः क्रियाशक्तिः सा त्रिविधा मनोजवित्वादिभेदा
kriyāhetuḥ śaktiḥ kriyāśaktiḥ sā trividhā manojavitvādibhedā
- 19
तत्र निरतिशयं शीघ्रकारित्वं मनोजवित्वं कर्मादिनिरपेक्षस्येच्छयैवानन्तररूपकर्तृत्वाधिष्ठातृत्वं कामरूपित्वं संभृतकायेन्द्रियस्यापि निरतिशयैश्वर्यसम्बन्धित्वं विकरणधर्मित्वं चेति
tatra niratiśayaṃ śīghrakāritvaṃ manojavitvaṃ karmādinirapekṣasyecchayaivānantararūpakartṛtvādhiṣṭhātṛtvaṃ kāmarūpitvaṃ saṃbhṛtakāyendriyasyāpi niratiśayaiśvaryasambandhitvaṃ vikaraṇadharmitvaṃ ceti
- 20
यदा चेयं द्विरूपा सिद्धिः प्राप्यते तदा दश सिद्धिलक्षणान्य् अवश्यत्वादीनि पतित्वान्तानि भवन्ति
yadā ceyaṃ dvirūpā siddhiḥ prāpyate tadā daśa siddhilakṣaṇāny avaśyatvādīni patitvāntāni bhavanti
- 21
तत्र निरतिशयमपराधीनत्वम् अवश्यत्वम्
tatra niratiśayamaparādhīnatvam avaśyatvam
- 22
अथ किम् इदम् अवश्यत्वं नामेति
atha kim idam avaśyatvaṃ nāmeti
- 23
वश्यत्वमलनिवृत्तावश्यत्वाख्यः पुरुषे ऽवस्थितो धर्मो ऽभिव्यज्यते पटे शुक्लतावद् इत्य् एके
vaśyatvamalanivṛttāvaśyatvākhyaḥ puruṣe 'vasthito dharmo 'bhivyajyate paṭe śuklatāvad ity eke
- 24
तच्चायुक्तम् ऐश्वर्याभिव्यक्तेः प्रतिषिद्धत्वाद् अनात्मकस्य च धर्मस्याभिव्यक्त्यनुपपत्तेर् अन्यथानात्मकत्वविरोधः स्याद्यदा गुणैर्युक्त इत्यादि भाष्यविरोधाच्च नावस्थिताभिव्यक्तिः किं त्व् ऐश्वर्यसम्बन्ध एव पराधीनत्वनिवर्तकत्वाद् अवश्यत्वम् उच्यते
taccāyuktam aiśvaryābhivyakteḥ pratiṣiddhatvād anātmakasya ca dharmasyābhivyaktyanupapatter anyathānātmakatvavirodhaḥ syādyadā guṇairyukta ityādi bhāṣyavirodhācca nāvasthitābhivyaktiḥ kiṃ tv aiśvaryasambandha eva parādhīnatvanivartakatvād avaśyatvam ucyate
- 25
अथवा यदा गुणैर्युक्तस्तदा स एवातथाभूतपूर्वस्तथा भवति सर्पशिक्यादिवत्तस्य भावस्तत्स्वरूपम् अवश्यत्वं भेदनोच्यते व्यवहारार्थम् इत्य् एवम् अनावेश्यत्वादिष्व् अपि विचारो द्रष्टव्यः
athavā yadā guṇairyuktastadā sa evātathābhūtapūrvastathā bhavati sarpaśikyādivattasya bhāvastatsvarūpam avaśyatvaṃ bhedanocyate vyavahārārtham ity evam anāveśyatvādiṣv api vicāro draṣṭavyaḥ
- 26
सत्कार्यविचारे चायं विस्तारितो मया तेनेह न प्रतन्यते
satkāryavicāre cāyaṃ vistārito mayā teneha na pratanyate
- 27
सत्त्वान्तरानभिभाव्यज्ञानसम्बन्धित्वम् अनावेश्यत्वं सत्त्वान्तराधीनजीवितरहितत्वम् अवध्यत्वम्समस्तभयातिक्रान्तत्वम् अभयत्वम् ऐश्वर्येण नित्यसम्बन्धित्वम् अक्षयत्वं कायेन्द्रियवैकल्यफलेनात्यन्तासम्बन्धित्वम् अजरत्वं प्राणादिवियोगजदुःखासंस्पर्शित्वम् अमरत्वं सर्वत्राभिप्रेतार्थेषु प्रवर्तमानस्य महेश्वरेणाप्य् अप्रतिबन्धधर्मित्वम् अप्रतीघातः सर्वपशुभ्यो ऽभ्यधिकत्वम् ऐश्वर्यातिशयान्महत्त्वं सर्वपश्वादिकार्यस्वामित्वं पतित्वम् इति
sattvāntarānabhibhāvyajñānasambandhitvam anāveśyatvaṃ sattvāntarādhīnajīvitarahitatvam avadhyatvamsamastabhayātikrāntatvam abhayatvam aiśvaryeṇa nityasambandhitvam akṣayatvaṃ kāyendriyavaikalyaphalenātyantāsambandhitvam ajaratvaṃ prāṇādiviyogajaduḥkhāsaṃsparśitvam amaratvaṃ sarvatrābhipretārtheṣu pravartamānasya maheśvareṇāpy apratibandhadharmitvam apratīghātaḥ sarvapaśubhyo 'bhyadhikatvam aiśvaryātiśayānmahattvaṃ sarvapaśvādikāryasvāmitvaṃ patitvam iti
- 28
यद् अस्वतन्त्रं तत्सर्वकार्यं तस्य विभाग उच्यते विद्या कला पशुश्चेति
yad asvatantraṃ tatsarvakāryaṃ tasya vibhāga ucyate vidyā kalā paśuśceti
- 29
तत्र पशुगुणो विद्या स्वशास्त्रदृष्ट्योक्ता
tatra paśuguṇo vidyā svaśāstradṛṣṭyoktā
- 30
वैशेषिकदृष्ट्या द्रव्यवत्
vaiśeṣikadṛṣṭyā dravyavat

