115 shlokas
- 1
बीजसाधने गगनं जारयेवादौ इत्यादिवक्ष्यमाणक्रमाद् अभ्रकगन्धमाक्षिकादिसत्त्वपिष्टिका निरूप्यन्ते
तत्र व्योम्नो दशगुणं सत्त्वं सत्त्वाद्दशगुणा द्रुतिः इति व्योमचूर्णसत्त्वद्रुतिषु तावच्चूर्णरूपां पिष्टिं निरूपयति
व्योमपिष्टीकरणं रसार्णवे
क्षाराम्लभावितं व्योमं रजसा प्रथमेन च
सृष्टित्रयोदककणातुम्बुरुद्रवमर्दितम्
bījasādhane gaganaṃ jārayevādau ityādivakṣyamāṇakramād abhrakagandhamākṣikādisattvapiṣṭikā nirūpyante
tatra vyomno daśaguṇaṃ sattvaṃ sattvāddaśaguṇā drutiḥ iti vyomacūrṇasattvadrutiṣu tāvaccūrṇarūpāṃ piṣṭiṃ nirūpayati
vyomapiṣṭīkaraṇaṃ rasārṇave
kṣārāmlabhāvitaṃ vyomaṃ rajasā prathamena ca
sṛṣṭitrayodakakaṇātumburudravamarditam
- 2
जारितं वाथ पुटितं यवचिञ्चारसेन च
शतावरी गुहा रम्भा मेघनादः पुनर्नवा
jāritaṃ vātha puṭitaṃ yavaciñcārasena ca
śatāvarī guhā rambhā meghanādaḥ punarnavā
- 3
शिग्रुको यवचिञ्चा च भावितं तद्रसैः क्रमात्
मूलं सितमुमायास्तु कौबेरीमूलमेव च
śigruko yavaciñcā ca bhāvitaṃ tadrasaiḥ kramāt
mūlaṃ sitamumāyāstu kauberīmūlameva ca
- 4
कदलीमुसलीशिग्रुताम्बूलीबाणपीलुकम्
अलम्बुषा बला कोली ह्यास्फोटा खरमञ्जरी
kadalīmusalīśigrutāmbūlībāṇapīlukam
alambuṣā balā kolī hyāsphoṭā kharamañjarī
- 5
तुम्बरुस्तिक्तशाकं चाप्येषाम् एकरसेन तु
राजिकाव्योषयुक्तेन त्रिदिनं स्विन्नमभ्रकम्
tumbarustiktaśākaṃ cāpyeṣām ekarasena tu
rājikāvyoṣayuktena tridinaṃ svinnamabhrakam
- 6
काशीशतुम्बरुसिन्धुटंकणक्षारसंयुतम्
पूर्वाभिषवयोगेन सूतकश्चरति क्षणात्
kāśīśatumbarusindhuṭaṃkaṇakṣārasaṃyutam
pūrvābhiṣavayogena sūtakaścarati kṣaṇāt
- 7
अत्र प्रथमेन रजसा पूर्वोक्तेनाभिषेकेण सृष्टित्रयं लवणत्रयम् उमातसी कौबेरी उत्तरवारुणी यवचिञ्चा तिन्तिडी
अयमर्थः क्षाराम्लादिमर्दितपुटितस्य यवचिञ्चारसेन पिष्टिः कार्या
शतावर्यादिरसमर्दितकाशीशादिभिः सह पुटितस्य यवचिञ्चारसेन पिष्टिर्वा कार्येति पिष्टिद्वयम्
तथा च तत्रैव
गृहीत्वा देवि धान्याभ्रम् अम्लवर्गेण संयुतम्
क्वाथयित्वाभ्रकं तं तु स्नुहीक्षीरेण मर्दितम्
atra prathamena rajasā pūrvoktenābhiṣekeṇa sṛṣṭitrayaṃ lavaṇatrayam umātasī kauberī uttaravāruṇī yavaciñcā tintiḍī
ayamarthaḥ kṣārāmlādimarditapuṭitasya yavaciñcārasena piṣṭiḥ kāryā
śatāvaryādirasamarditakāśīśādibhiḥ saha puṭitasya yavaciñcārasena piṣṭirvā kāryeti piṣṭidvayam
tathā ca tatraiva
gṛhītvā devi dhānyābhram amlavargeṇa saṃyutam
kvāthayitvābhrakaṃ taṃ tu snuhīkṣīreṇa marditam
- 8
अरण्यगोमयेनैव कपोताख्यं पुटं ततः
कदलीकन्दनिर्यासैर्मूलकन्दरसेन च
araṇyagomayenaiva kapotākhyaṃ puṭaṃ tataḥ
kadalīkandaniryāsairmūlakandarasena ca
- 9
काकमाची च मीनाक्षी ह्यपामार्गो मुनिस्तथा
एरण्डो ह्यार्द्रकश्चैव मेघनादः पुनर्नवा
kākamācī ca mīnākṣī hyapāmārgo munistathā
eraṇḍo hyārdrakaścaiva meghanādaḥ punarnavā
- 10
एकैकस्य पुनर्द्रावैः पुटमेकं प्रदापयेत्
वज्रीक्षीरेण संयुक्तं दोलायन्त्रेण पाचयेत्
ekaikasya punardrāvaiḥ puṭamekaṃ pradāpayet
vajrīkṣīreṇa saṃyuktaṃ dolāyantreṇa pācayet
- 11
छायाशुष्कं ततः कृत्वा चणकाम्लेन भैरवि
घनसारं च काशीशं वचा निम्बं तथैव च
chāyāśuṣkaṃ tataḥ kṛtvā caṇakāmlena bhairavi
ghanasāraṃ ca kāśīśaṃ vacā nimbaṃ tathaiva ca
- 12
अभ्रकात्षोडशांशेन ह्येकैकं तत्र निक्षिपेत्
निधाय ताम्रपात्रे तु घर्षयेत्तं च सुव्रते
abhrakātṣoḍaśāṃśena hyekaikaṃ tatra nikṣipet
nidhāya tāmrapātre tu gharṣayettaṃ ca suvrate
- 13
नववारं ततो देवि लोहपात्रे तु जारयेत्
रसेन सह देवेशि चणकाम्लेन काञ्जिकम्
navavāraṃ tato devi lohapātre tu jārayet
rasena saha deveśi caṇakāmlena kāñjikam
- 14
मृद्वग्निना तु निष्क्वाथ्यं प्रहरार्धेन जायते
सोमवल्लीरसैः पिष्ट्वा व्योमं सौवर्चलान्वितम्
mṛdvagninā tu niṣkvāthyaṃ praharārdhena jāyate
somavallīrasaiḥ piṣṭvā vyomaṃ sauvarcalānvitam
- 15
शनैः शनैर्हंसपाके दापयेच्च पुटत्रयम्
सोमवल्लीरसेनैव सप्तवारांश्च भावयेत्
śanaiḥ śanairhaṃsapāke dāpayecca puṭatrayam
somavallīrasenaiva saptavārāṃśca bhāvayet
- 16
सोमवल्लीरसेनैव सप्तवारांश्च दापयेत्
पातयेन्मृन्मये भाण्डे रसेन सह संप्लुतम्
मूलं वल्लीषुपुङ्खाया गव्यक्षीरेण घर्षयेत्
कल्केन लेपयेत्सूतं गगनं च तदूर्ध्वगम्
तापयेद्रवितापेन निर्मुखं ग्रसते क्षणात्
जायते पिष्टिका शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा
इति पुटनेनान्या तृतीया पिष्टिः
तिलपर्णीरसेनैव गगनं तेन भावयेत्
मर्दनाज्जायते पिष्टिर्नात्र कार्या विचारणा
somavallīrasenaiva saptavārāṃśca dāpayet
pātayenmṛnmaye bhāṇḍe rasena saha saṃplutam
mūlaṃ vallīṣupuṅkhāyā gavyakṣīreṇa gharṣayet
kalkena lepayetsūtaṃ gaganaṃ ca tadūrdhvagam
tāpayedravitāpena nirmukhaṃ grasate kṣaṇāt
jāyate piṣṭikā śīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā
iti puṭanenānyā tṛtīyā piṣṭiḥ
tilaparṇīrasenaiva gaganaṃ tena bhāvayet
mardanājjāyate piṣṭirnātra kāryā vicāraṇā
- 17
पूर्वोक्तविधिना पुटित इति शेषः
इत्यन्या पिष्टिः
इत्यभ्रम् अर्कचूर्णपिष्टिचतुष्टयम्
अथ व्योमसत्त्वपिष्टिः रसार्णवे
सत्त्वमावर्तितं व्योम्नः शोधितं काचटंकणैः
चिञ्चाफलाम्लसेहुण्डपत्रकल्कनिषेवणैः
pūrvoktavidhinā puṭita iti śeṣaḥ
ityanyā piṣṭiḥ
ityabhram arkacūrṇapiṣṭicatuṣṭayam
atha vyomasattvapiṣṭiḥ rasārṇave
sattvamāvartitaṃ vyomnaḥ śodhitaṃ kācaṭaṃkaṇaiḥ
ciñcāphalāmlasehuṇḍapatrakalkaniṣevaṇaiḥ
- 18
पक्त्वा निष्पाद्यतां देवि रसपिष्टिसमं भवेत्
रसरत्नाकरेऽपि
अभ्रसत्त्वं समावर्त्य समांशं काचटंकणम्
paktvā niṣpādyatāṃ devi rasapiṣṭisamaṃ bhavet
rasaratnākare'pi
abhrasattvaṃ samāvartya samāṃśaṃ kācaṭaṃkaṇam
- 19
दत्त्वा दत्त्वा त्रिवारं तद्वज्रमूषागतं धमेत्
अम्लवर्गस्नुहीपत्रचिञ्चाबीजं सवल्कलम्
dattvā dattvā trivāraṃ tadvajramūṣāgataṃ dhamet
amlavargasnuhīpatraciñcābījaṃ savalkalam
- 20
कल्कयेत्तत्र तत्सत्त्वं सप्तवारं निषेचयेत्
मृदु शुभ्रं भवेत्तच्च हितं सूतस्य जारणे
kalkayettatra tatsattvaṃ saptavāraṃ niṣecayet
mṛdu śubhraṃ bhavettacca hitaṃ sūtasya jāraṇe
- 21
अथ गन्धकपिष्टिः
रसरत्नप्रदीपिकायाम्
विलोडिते स्वर्णजले विशुष्के वस्त्रेऽथ दत्त्वा नवनीतगर्भम्
चूर्णं शिलातालकगन्धकानां सपन्नगानां समभागिकानाम्
atha gandhakapiṣṭiḥ
rasaratnapradīpikāyām
viloḍite svarṇajale viśuṣke vastre'tha dattvā navanītagarbham
cūrṇaṃ śilātālakagandhakānāṃ sapannagānāṃ samabhāgikānām
- 22
कर्षप्रमाणां तु ततोऽस्य वर्तिं प्रज्वालयेत्तद्गलितं घृतं स्यात्
अनेन कुर्याद्रसनायकस्य सर्वत्र पिष्टिं बलिजारणाय
karṣapramāṇāṃ tu tato'sya vartiṃ prajvālayettadgalitaṃ ghṛtaṃ syāt
anena kuryādrasanāyakasya sarvatra piṣṭiṃ balijāraṇāya
- 23
रसेन्द्रचिन्तामणावपि
शुद्धसूतपलैकं तु कर्षैकं गन्धकस्य तु
तप्तखल्वे विनिक्षिप्य देवदालीरसप्लुतम्
rasendracintāmaṇāvapi
śuddhasūtapalaikaṃ tu karṣaikaṃ gandhakasya tu
taptakhalve vinikṣipya devadālīrasaplutam
- 24
मर्दयेच्च करांगुल्या जायते गन्धपिष्टिका
भागा द्वादश सूतस्य द्वौ भागौ गन्धकस्य च
mardayecca karāṃgulyā jāyate gandhapiṣṭikā
bhāgā dvādaśa sūtasya dvau bhāgau gandhakasya ca
- 25
मर्दयेद्घृतयोगेन जायते गन्धपिष्टिका
अन्यत्र च
गन्धकस्य पलं चूर्णं बृहतीफलजद्रवैः
mardayedghṛtayogena jāyate gandhapiṣṭikā
anyatra ca
gandhakasya palaṃ cūrṇaṃ bṛhatīphalajadravaiḥ
- 26
आकाशवल्लीस्वरसैर्गोमूत्रेण च भावयेत्
एकविंशतिवारांश्च प्रत्येकं शोषितं च तत्
ākāśavallīsvarasairgomūtreṇa ca bhāvayet
ekaviṃśativārāṃśca pratyekaṃ śoṣitaṃ ca tat
- 27
अम्लवर्गैर्भावितं च रक्तपीतगणेन च
शुष्कं श्रीरङ्गयन्त्रेण सत्त्वं ग्राह्यं प्रयत्नतः
तद्यन्त्रगद्रवेणैव पिष्टिः स्याद्रसजारणे
amlavargairbhāvitaṃ ca raktapītagaṇena ca
śuṣkaṃ śrīraṅgayantreṇa sattvaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ
tadyantragadraveṇaiva piṣṭiḥ syādrasajāraṇe
- 28
पूर्वोक्तरङ्गाकृष्टिना वा भाविता गन्धादिपिष्टका
इति गन्धकपिष्टिका
अथ शिलातालपिष्टिः रसार्णवे
स्नेहक्षाराम्लवर्गैश्च शिलायाश्च पुटत्रयम्
कटाहे धूपने यन्त्रे धूपगन्धानुलेपनात्
pūrvoktaraṅgākṛṣṭinā vā bhāvitā gandhādipiṣṭakā
iti gandhakapiṣṭikā
atha śilātālapiṣṭiḥ rasārṇave
snehakṣārāmlavargaiśca śilāyāśca puṭatrayam
kaṭāhe dhūpane yantre dhūpagandhānulepanāt
- 29
वंगस्य हि विधानेन तालस्य हतस्य च
ताप्यहिंगुलयोर्वापि हीनं वै रसकस्य वा
vaṃgasya hi vidhānena tālasya hatasya ca
tāpyahiṃgulayorvāpi hīnaṃ vai rasakasya vā
- 30
देवेन्द्रगिरिस्त्वाह
षोडशांशं रसात्सत्त्वं लिप्तमूषान्धितं पुटेत्
सतुषे कर्षगेऽग्नौ च यावत्सूतावशेषितम्
devendragiristvāha
ṣoḍaśāṃśaṃ rasātsattvaṃ liptamūṣāndhitaṃ puṭet
satuṣe karṣage'gnau ca yāvatsūtāvaśeṣitam

