73 shlokas
- 1
कोष्ठीचुल्लियन्त्रविधिं प्रवक्ष्यामि शृणु प्रिये
अष्टादशांगुलोत्सेधप्रमाणायामवेष्टनाम्
koṣṭhīculliyantravidhiṃ pravakṣyāmi śṛṇu priye
aṣṭādaśāṃgulotsedhapramāṇāyāmaveṣṭanām
- 2
वल्मीकाकारवद्वृत्ताम् अधोभागे बृहत्तराम्
कोष्ठीवच्छुषिरामन्तः पञ्चगुल्फाग्रसंयुताम्
valmīkākāravadvṛttām adhobhāge bṛhattarām
koṣṭhīvacchuṣirāmantaḥ pañcagulphāgrasaṃyutām
- 3
प्राकाराग्रे यथा गुल्फास्तथा गुल्फांश्च कारयेत्
मूलभागे प्रकुर्वीत बहिर्द्वारं च कारयेत्
prākārāgre yathā gulphāstathā gulphāṃśca kārayet
mūlabhāge prakurvīta bahirdvāraṃ ca kārayet
- 4
द्वादशांगुलविस्तारं चतुरस्रं समन्ततः
सद्वारा चुल्हिका कोष्ठी रसज्ञेषु इयं मता
dvādaśāṃgulavistāraṃ caturasraṃ samantataḥ
sadvārā culhikā koṣṭhī rasajñeṣu iyaṃ matā
- 5
भवेदेकमुखी चुल्ही पातनादिक्रियाकरी
चुल्ही तु द्विमुखी प्रोक्ता स्वेदनादिषु कर्मसु
bhavedekamukhī culhī pātanādikriyākarī
culhī tu dvimukhī proktā svedanādiṣu karmasu
- 6
महास्वेदादिषु तथा चुल्ही तु त्रिमुखी स्मृता
चतुर्मुखी जारणादौ सत्त्वपाते च कीर्तिता
mahāsvedādiṣu tathā culhī tu trimukhī smṛtā
caturmukhī jāraṇādau sattvapāte ca kīrtitā
- 7
श्रीनाथाख्या तथा चुल्ही जारणे बहुभिर्मुखैः
षोडशांगुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम्
धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठकं वरवर्णिनि
śrīnāthākhyā tathā culhī jāraṇe bahubhirmukhaiḥ
ṣoḍaśāṃgulavistīrṇaṃ hastamātrāyataṃ śubham
dhātusattvanipātārthaṃ koṣṭhakaṃ varavarṇini
- 8
भूरन्ध्रं बहुरन्ध्रं च त्रिनालं चाष्टनालकम्
वक्रनालैः षोडशभिस्तल्लौहादिक्रियासु च
bhūrandhraṃ bahurandhraṃ ca trinālaṃ cāṣṭanālakam
vakranālaiḥ ṣoḍaśabhistallauhādikriyāsu ca
- 9
स्थूलं वितस्तिरचितं यद्वक्त्रं कोष्ठकस्य तु
बकगलसमानं स्याद्वक्रनालं तदुच्यते
sthūlaṃ vitastiracitaṃ yadvaktraṃ koṣṭhakasya tu
bakagalasamānaṃ syādvakranālaṃ taducyate
- 10
वक्रनालं भुजाग्रे च कोटिमध्ये वितस्तिकम्
भस्त्रा भव्या प्रकर्तव्या धमनी धातुहेतवे
vakranālaṃ bhujāgre ca koṭimadhye vitastikam
bhastrā bhavyā prakartavyā dhamanī dhātuhetave
- 11
वंशनाली लोहनाली हस्तमात्रायता शुभा
स्वर्णादिबीजधमनी मुखश्वाससमीरणैः
vaṃśanālī lohanālī hastamātrāyatā śubhā
svarṇādibījadhamanī mukhaśvāsasamīraṇaiḥ
- 12
किंतु नावरा नाली स्यान्मृन्मयी दीर्घवृन्तका
वंशखादिरमाधूकबदरीदारुसंभवैः
kiṃtu nāvarā nālī syānmṛnmayī dīrghavṛntakā
vaṃśakhādiramādhūkabadarīdārusaṃbhavaiḥ
- 13
परिपूर्णं दृढांगारैर्धमेद्वातेन कोष्ठकम्
भस्त्रया ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम्
paripūrṇaṃ dṛḍhāṃgārairdhamedvātena koṣṭhakam
bhastrayā jvālamārgeṇa jvālayecca hutāśanam
- 14
आवर्त्यमाने कनके पीता तारे सितप्रभा
शुल्वे नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि
āvartyamāne kanake pītā tāre sitaprabhā
śulve nīlanibhā tīkṣṇe kṛṣṇavarṇā sureśvari
- 15
वंगे ज्वाला कपोताभा नागे मलिनधूमका
शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा
vaṃge jvālā kapotābhā nāge malinadhūmakā
śaile tu dhūsarā devi āyase kapilaprabhā
- 16
अयस्कान्ते धूम्रवर्णा सस्यके लोहिता भवेत्
वज्रे नानाविधा ज्वाला खसत्त्वे पाण्डुरप्रभा
ayaskānte dhūmravarṇā sasyake lohitā bhavet
vajre nānāvidhā jvālā khasattve pāṇḍuraprabhā
- 17
न विस्फुलिङ्गा न च बुद्बुदश्च यदा न लेखा पटलं न शब्दाः
मूषागतं रत्नसमं स्थितं च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम्
na visphuliṅgā na ca budbudaśca yadā na lekhā paṭalaṃ na śabdāḥ
mūṣāgataṃ ratnasamaṃ sthitaṃ ca tadā viśuddhaṃ pravadanti loham
- 18
प्रतिवापः पुरा योज्यो निषेकस्तदनन्तरम्
छादनं तु प्रतीवापो निषेकं मज्जनं विदुः
prativāpaḥ purā yojyo niṣekastadanantaram
chādanaṃ tu pratīvāpo niṣekaṃ majjanaṃ viduḥ
- 19
अभिषेकं तदिच्छन्ति स्नपनं क्रियते तु यत्
वापो निषेकः स्नपनं द्रुते निर्मलतां गते
abhiṣekaṃ tadicchanti snapanaṃ kriyate tu yat
vāpo niṣekaḥ snapanaṃ drute nirmalatāṃ gate
- 20
उष्णेनैव हि वाञ्छन्ति शीतलं च न वाञ्छति
शुक्लदीप्तिः सशब्दस्तु यदा वैश्वानरो भवेत्
uṣṇenaiva hi vāñchanti śītalaṃ ca na vāñchati
śukladīptiḥ saśabdastu yadā vaiśvānaro bhavet
- 21
लोहावर्तः स विज्ञेयः सत्त्वं पतति निर्मलम्
धमेत्तं च दृढांगारैर्यावत्सत्त्वं पतत्यधः
lohāvartaḥ sa vijñeyaḥ sattvaṃ patati nirmalam
dhamettaṃ ca dṛḍhāṃgārairyāvatsattvaṃ patatyadhaḥ
- 22
कदाचिन्न द्रवेत्सत्त्वं बद्धा पिण्डीं धमेत्पुनः
इत्यग्निविधिः
शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः स्मृताः
kadācinna dravetsattvaṃ baddhā piṇḍīṃ dhametpunaḥ
ityagnividhiḥ
śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilāḥ smṛtāḥ
- 23
अत्रविशेषः जलेन सिक्ताश्चेत्तर्हि कोकिलाः अन्यथा तु पावकोच्छिष्टाः
ते च वंशखादिरमाधूकबदरीदारुसंभवैः इति रसार्णवोक्ता एव
बहुवचनमाद्यर्थे तेन आमलकीप्रभृतिजाश्च ज्ञेयाः
इत्यंगाराः
पिष्टकं छगणं शाणमुपलं चोत्पलं तथा
गिरिण्डोपलशाठि च संशुष्कगोमयाभिधाः
atraviśeṣaḥ jalena siktāścettarhi kokilāḥ anyathā tu pāvakocchiṣṭāḥ
te ca vaṃśakhādiramādhūkabadarīdārusaṃbhavaiḥ iti rasārṇavoktā eva
bahuvacanamādyarthe tena āmalakīprabhṛtijāśca jñeyāḥ
ityaṃgārāḥ
piṣṭakaṃ chagaṇaṃ śāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā
giriṇḍopalaśāṭhi ca saṃśuṣkagomayābhidhāḥ
- 24
नामान्येतानि वनोपलपराण्येव अन्यथा गोमयोपलमित्यादि नामानि
शतादिस्तु सहस्रान्तः पुटो देयो रसायने
दशादिस्तु शतान्तः स्याद्व्याधिनाशनकर्मणि
nāmānyetāni vanopalaparāṇyeva anyathā gomayopalamityādi nāmāni
śatādistu sahasrāntaḥ puṭo deyo rasāyane
daśādistu śatāntaḥ syādvyādhināśanakarmaṇi
- 25
शतादिपुटपक्षे मुद्गनिभान्धातुखण्डान्कृत्वा पुटयेत्वस्त्रपूतं च न कुर्यात्
पुटं तु भावनां विना नास्तीति भावनामात्रोच्यते
औषधीनां रसैर्यावत्कर्दमाभो भवेद्रसः
संप्लावितः परं मानं भावनायाः प्रकीर्तितम्
śatādipuṭapakṣe mudganibhāndhātukhaṇḍānkṛtvā puṭayetvastrapūtaṃ ca na kuryāt
puṭaṃ tu bhāvanāṃ vinā nāstīti bhāvanāmātrocyate
auṣadhīnāṃ rasairyāvatkardamābho bhavedrasaḥ
saṃplāvitaḥ paraṃ mānaṃ bhāvanāyāḥ prakīrtitam
- 26
रसपद्धतिटीकाकारस्तु प्राह
अत्र सूर्यपुटानि प्रातःकालाद् आरभ्य सन्ध्यापर्यन्तं शुष्कमर्दनेन संपादनीयानि
भावना तु सन्ध्यायां यथार्द्रता सम्पद्यते तथा कार्या
लोहकर्मणि भावनायां नियमो नास्ति मर्दनस्यैव भस्मसंपादकत्वात्
धातुषूपलेन्धनदाहः पुटम्
द्रवप्लावनं भावना
इति पुटभावना
रसादिद्रव्यपाकानां प्रमाणज्ञापनं पुटम्
नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम्
rasapaddhatiṭīkākārastu prāha
atra sūryapuṭāni prātaḥkālād ārabhya sandhyāparyantaṃ śuṣkamardanena saṃpādanīyāni
bhāvanā tu sandhyāyāṃ yathārdratā sampadyate tathā kāryā
lohakarmaṇi bhāvanāyāṃ niyamo nāsti mardanasyaiva bhasmasaṃpādakatvāt
dhātuṣūpalendhanadāhaḥ puṭam
dravaplāvanaṃ bhāvanā
iti puṭabhāvanā
rasādidravyapākānāṃ pramāṇajñāpanaṃ puṭam
neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham
- 27
लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं तथोग्रता
अनप्सुमज्जता रेखापूर्णता पुटतो भवेत्
lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tathogratā
anapsumajjatā rekhāpūrṇatā puṭato bhavet
- 28
पुटाद्गुरोर्लघुत्वं स्याच्छीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम्
जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानामधिको गुणः
puṭādgurorlaghutvaṃ syācchīghravyāptiśca dīpanam
jāritādapi sūtendrāllohānāmadhiko guṇaḥ
- 29
ऊर्ध्वं षोडशिकापत्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम्
यत्र तल्लावकाख्यं स्यान्मृदुद्रव्यस्य साधने
ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāpatraistuṣairvā govaraiḥ puṭam
yatra tallāvakākhyaṃ syānmṛdudravyasya sādhane
- 30
पुटं भूमितले यद्धि वितस्तिद्वितयोच्छ्रितम्
तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम्
puṭaṃ bhūmitale yaddhi vitastidvitayocchritam
tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam

