19 shlokas
- 1
धन्वन्तरीयमदनादिहलायुधादीन्विश्वप्रकाश्यमरकोषसशेषराजौ
आलोक्य लोकविदितांश्च विचिन्त्य शब्दान्द्रव्याभिधानगणसंग्रह एष सृष्टः
dhanvantarīyamadanādihalāyudhādīnviśvaprakāśyamarakoṣasaśeṣarājau
ālokya lokaviditāṃśca vicintya śabdāndravyābhidhānagaṇasaṃgraha eṣa sṛṣṭaḥ
- 2
आयुःश्रुतीनाम् अतुलोपकारकं धन्वन्तरिग्रन्थमतानुसारकम्
आचक्ष्महे लक्षणलक्ष्मधारकं नामोच्चयं सर्वरुजापसारकम्
āyuḥśrutīnām atulopakārakaṃ dhanvantarigranthamatānusārakam
ācakṣmahe lakṣaṇalakṣmadhārakaṃ nāmoccayaṃ sarvarujāpasārakam
- 3
निर्देशलक्षणपरीक्षणनिर्णयेन नानाविधौषधविचारपरायणो यः
सो ऽधीत्य यत्सकलम् एनम् अवैति सर्वं तस्माद् अयं जयति सर्वनिघण्टुराजः
nirdeśalakṣaṇaparīkṣaṇanirṇayena nānāvidhauṣadhavicāraparāyaṇo yaḥ
so 'dhītya yatsakalam enam avaiti sarvaṃ tasmād ayaṃ jayati sarvanighaṇṭurājaḥ
- 4
नानाविधौषधिरसाह्वयवीर्यपाकप्रस्तावनिस्तरणपण्डितचेतनो ऽपि
मुह्यत्य् अवश्यम् अनवेक्ष्य निघण्टुम् एनं तस्माद् अयं विरचितो भिषजां हिताय
nānāvidhauṣadhirasāhvayavīryapākaprastāvanistaraṇapaṇḍitacetano 'pi
muhyaty avaśyam anavekṣya nighaṇṭum enaṃ tasmād ayaṃ viracito bhiṣajāṃ hitāya
- 5
निघण्टुना विना वैद्यो विद्वान्व्याकरणं विना
अनभ्यासेन धानुष्कस्त्रयो हास्यस्य भाजनम्
nighaṇṭunā vinā vaidyo vidvānvyākaraṇaṃ vinā
anabhyāsena dhānuṣkastrayo hāsyasya bhājanam
- 6
नानादेशविशेषभाषितवशाद्यत्संस्कृतप्राकृतापभ्रंशादिकनाम्नि नैव गणना द्रव्योच्चयव्याहृतौ
तस्माद् अत्र तु यावतास्त्य् उपकृतिस्तावन्मया गृह्यते पाथोदैः परिपीयते किम् अखिलं तद्वारि वारां निधेः
nānādeśaviśeṣabhāṣitavaśādyatsaṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśādikanāmni naiva gaṇanā dravyoccayavyāhṛtau
tasmād atra tu yāvatāsty upakṛtistāvanmayā gṛhyate pāthodaiḥ paripīyate kim akhilaṃ tadvāri vārāṃ nidheḥ
- 7
आभीरगोपालपुलिन्दतापसाः पान्थास्तथान्ये ऽपि च वन्यपारगाः
परीक्ष्य तेभ्यो विविधौष ततः प्रयोजयेत्
ābhīragopālapulindatāpasāḥ pānthāstathānye 'pi ca vanyapāragāḥ
parīkṣya tebhyo vividhauṣa tataḥ prayojayet
- 8
नानाभिधेयम् अथ यत्र शिवासमङ्गाश्यामादिनाम निगमेषु निवेशितं यत्
प्रस्ताववीर्यरसयोगवशाद् अमुष्य बुद्ध्या विमृश्य भिषजां च धृतिर्विधेया
nānābhidheyam atha yatra śivāsamaṅgāśyāmādināma nigameṣu niveśitaṃ yat
prastāvavīryarasayogavaśād amuṣya buddhyā vimṛśya bhiṣajāṃ ca dhṛtirvidheyā
- 9
नामानि क्वचिद् इह रूढितः स्वभावात्देश्योक्त्या क्वचन च लाञ्छनोपमाभ्याम्
वीर्येण क्वचिद् इतराह्वयादिदेशात्द्रव्याणां ध्रुवम् इति सप्तधोदितानि
nāmāni kvacid iha rūḍhitaḥ svabhāvātdeśyoktyā kvacana ca lāñchanopamābhyām
vīryeṇa kvacid itarāhvayādideśātdravyāṇāṃ dhruvam iti saptadhoditāni
- 10
अत्रौषधीनिवहनामगुणाभिधानप्रस्तावतस्तदुपयुक्ततयेतराणि
क्षेत्रावनीधरनदीनरतिर्यगादीन्व्याख्यागुणैर् अतिसविस्तरम् ईरितानि
atrauṣadhīnivahanāmaguṇābhidhānaprastāvatastadupayuktatayetarāṇi
kṣetrāvanīdharanadīnaratiryagādīnvyākhyāguṇair atisavistaram īritāni
- 11
एकः को ऽपि सचेतसां यदि मुदे कल्पेत जल्पे गुणस्तत्रान्ये ऽपि विनार्थनां बहुमतिं सन्तः स्वयं तन्वते
अप्य् आर्द्रीकृतशैलसानुगशिलाम् आपीय चान्द्रीं सुधाम् अम्भोधिः कुमुदैर्दृशश्च जगतां नन्दन्ति केनार्दिताः
ekaḥ ko 'pi sacetasāṃ yadi mude kalpeta jalpe guṇastatrānye 'pi vinārthanāṃ bahumatiṃ santaḥ svayaṃ tanvate
apy ārdrīkṛtaśailasānugaśilām āpīya cāndrīṃ sudhām ambhodhiḥ kumudairdṛśaśca jagatāṃ nandanti kenārditāḥ
- 12
अप्रसिद्धाभिधं चात्र यद् औषधम् उदीरितम्
तस्याभिधाविवेकः स्याद् एकार्थादिनिरूपणे
aprasiddhābhidhaṃ cātra yad auṣadham udīritam
tasyābhidhāvivekaḥ syād ekārthādinirūpaṇe
- 13
रम्भाश्यामादिनाम्ना ये स्वर्गस्त्रीतरुणीति च
अर्था नानार्थतन्त्रोक्तास्त्यक्तास्ते ऽस्मिन्न् अपार्थकाः
rambhāśyāmādināmnā ye svargastrītaruṇīti ca
arthā nānārthatantroktāstyaktāste 'sminn apārthakāḥ
- 14
व्यक्तिः कृतात्र कर्णाटमहाराष्ट्रीयभाषया
आन्ध्रलाटादिभाषास्तु ज्ञातव्यास्तद्द्वयाश्रयाः
vyaktiḥ kṛtātra karṇāṭamahārāṣṭrīyabhāṣayā
āndhralāṭādibhāṣāstu jñātavyāstaddvayāśrayāḥ
- 15
एतत्त्रिनेत्रगुणनीयगुणानुविद्धवर्णाढ्यवृत्तसितमौक्तिकवर्गसारम्
कण्ठे सतां सकलनिवृतिधामनामचिन्तामणिप्रकरदाम करोतु केलिम्
etattrinetraguṇanīyaguṇānuviddhavarṇāḍhyavṛttasitamauktikavargasāram
kaṇṭhe satāṃ sakalanivṛtidhāmanāmacintāmaṇiprakaradāma karotu kelim
- 16
अत्रानूपादिर् अस्माद् अवनिर् अथ गुडूचीशताह्वादिको द्वौ तत्प्रान्ते पर्पटादिस्तदुपरि पठितौ पिप्पलीमूलकादिः
शाल्मल्यादिः प्रभद्रादिकम् अनु करवीरादिर् आम्रादिर् अन्यस्तस्याग्रे चन्दनादिस्तदनु निगदितः कोमलः काञ्चनादिः
atrānūpādir asmād avanir atha guḍūcīśatāhvādiko dvau tatprānte parpaṭādistadupari paṭhitau pippalīmūlakādiḥ
śālmalyādiḥ prabhadrādikam anu karavīrādir āmrādir anyastasyāgre candanādistadanu nigaditaḥ komalaḥ kāñcanādiḥ
- 17
पानीयः क्षीरशाल्यादिकम् अनु कथितो मासमानुष्यकादिः सिंहादिः स्याद्गदादिस्तदनु भवति सत्त्वाधिको मिश्रको ऽन्यः
एकार्थादिस्तद् एतैस्त्रिकरपरिचितैः प्रातिभोन्मेषसर्गं वर्गैर् आसाद्य वैद्यो निजमतहृदये निस्तरां निश्चिनोतु
pānīyaḥ kṣīraśālyādikam anu kathito māsamānuṣyakādiḥ siṃhādiḥ syādgadādistadanu bhavati sattvādhiko miśrako 'nyaḥ
ekārthādistad etaistrikaraparicitaiḥ prātibhonmeṣasargaṃ vargair āsādya vaidyo nijamatahṛdaye nistarāṃ niścinotu
- 18
काश्मीरेण कपर्दिपादकमलद्वंद्वार्चनोपार्जितश्रीसौभाग्ययशःप्रतापपदवी धाम्ना प्रतिष्ठापिता
सेयं श्रीनरसिंहनामविदुषः स्वर्वैद्यविद्यास्थितिः प्रीत्या प्राप्तसुवर्णराजिरचना चित्रोज्ज्वला पीठिका
kāśmīreṇa kapardipādakamaladvaṃdvārcanopārjitaśrīsaubhāgyayaśaḥpratāpapadavī dhāmnā pratiṣṭhāpitā
seyaṃ śrīnarasiṃhanāmaviduṣaḥ svarvaidyavidyāsthitiḥ prītyā prāptasuvarṇarājiracanā citrojjvalā pīṭhikā
- 19
अन्यत्र विद्यमानत्वाद् उपयोगानवेक्षणात्
वृथा विस्तरभीत्या च नोक्तो गुणगणो मया
anyatra vidyamānatvād upayogānavekṣaṇāt
vṛthā vistarabhītyā ca nokto guṇagaṇo mayā

