Natyashastra · Chapter 6 6.64
6.64अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिः संग्रामहेतुकः
स च क्रोधाघर्षणाधिक्षेपानृतवचनोपघातवाक्पारुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर्विभावैर् उत्पद्यते
तस्य च ताडनपाटनपीडाछेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपातसंप्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि कर्माणि
पुनश्च रक्तनयनभ्रुकुटिकरणदन्तौष्ठपीडनगण्डस्फुरणहस्ताग्रनिष्पेषादिभिर् अनुभावैर् अभिनयः प्रयोक्तव्यः
भावाश्चास्यासंमोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्र्यगर्वस्वेदवेपथुरोमाञ्चगद्गदादयः
अत्राह
यदभिहितं रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः
किमन्येषां नास्ति
उच्यते
अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः
किंत्वधिकारो ऽत्र गृह्यते
ते हि स्वभावत एव रौद्राः
कस्मात्
बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः
रक्तोद्वृत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव
यच्च किंचित्समारम्भन्ते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं तत्सर्वं रौद्रमेवैषाम्
शृङ्गारश्च तैः प्रायशः प्रसभं सेव्यते
तेषां चानुकारिणो ये पुरुषास्तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो रसो ऽनुमन्तव्यः
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः
युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव
संग्रामसंभ्रमाद्यैर् एभिः संजायते रौद्रः
Transliteration
atha raudro nāma krodhasthāyibhāvātmako rakṣodānavoddhatamanuṣyaprakṛtiḥ saṃgrāmahetukaḥ
sa ca krodhāgharṣaṇādhikṣepānṛtavacanopaghātavākpāruṣyābhidrohamātsaryādibhirvibhāvair utpadyate
tasya ca tāḍanapāṭanapīḍāchedanapraharaṇāharaṇaśastrasaṃpātasaṃprahārarudhirākarṣaṇādyāni karmāṇi
punaśca raktanayanabhrukuṭikaraṇadantauṣṭhapīḍanagaṇḍasphuraṇahastāgraniṣpeṣādibhir anubhāvair abhinayaḥ prayoktavyaḥ
bhāvāścāsyāsaṃmohotsāhāvegāmarṣacapalataugryagarvasvedavepathuromāñcagadgadādayaḥ
atrāha
yadabhihitaṃ rakṣodānavādīnāṃ raudro rasaḥ
kimanyeṣāṃ nāsti
ucyate
astyanyeṣāmapi raudro rasaḥ
kiṃtvadhikāro 'tra gṛhyate
te hi svabhāvata eva raudrāḥ
kasmāt
bahubāhavo bahumukhāḥ proddhūtavikīrṇapiṅgalaśirojāḥ
raktodvṛttavilocanā bhīmāsitarūpiṇaścaiva
yacca kiṃcitsamārambhante svabhāvaceṣṭitaṃ vāgaṅgādikaṃ tatsarvaṃ raudramevaiṣām
śṛṅgāraśca taiḥ prāyaśaḥ prasabhaṃ sevyate
teṣāṃ cānukāriṇo ye puruṣāsteṣāmapi saṅgrāmasamprahārakṛto raudro raso 'numantavyaḥ
atrānuvaṃśye ārye bhavataḥ
yuddhaprahāraghātanavikṛtacchedanavidāraṇaiścaiva
saṃgrāmasaṃbhramādyair ebhiḥ saṃjāyate raudraḥ
By System Admin
Translation
Draft in progress