Mahabharat · Adhyaya 57 1.57.68
1.57.68ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम्
ततो रम्ये वनोद्देशे दिव्यास्तरणसंवृतम्
वीरासनम् उपास्थाय योगी ध्यानपरो ऽभवत्
श्वेतपट्टगृहे रम्ये पर्यङ्के सोत्तरच्छदे
तूष्णींभूतां तदा कन्यां ज्वलन्तीं योगतेजसा
दृष्ट्वा तां तु समाधाय विचार्य च पुनः पुनः
स चिन्तयामास मुनिः किं कृतं सुकृतं भवेत्
शिष्टानां तु समाचारः शिष्टाचार इति स्मृतः
श्रुतिस्मृतिविदो विप्रा धर्मज्ञा ज्ञानिनः स्मृताः
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्तो द्विधा द्विजैः
दानाग्निहोत्रम् इज्या च श्रौतस्यैतद्धि लक्षणम्
स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः
धर्मे तु धारणे धातुर्महत्त्वे चापि पठ्यते
तत्रेष्टफलभाग्धर्म आचार्यैर् उपदिश्यते
अनिष्टफलभाक्चेति तैर् अधर्मो भविष्यति
तस्माद् इष्टफलार्थाय धर्मम् एव समाचरेत्
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यश्च धार्मिकः
विवाहा ब्राह्मणानां तु गान्धर्वो नैव धार्मिकः
त्रिवर्णेतरजातीनां गान्धर्वासुरराक्षसाः
पैशाचो नैव कर्तव्यः पिशाचश्चाष्टमो ऽधमः
सामर्षां व्यङ्गितां कन्यां मातुः स्वकुलजां तथा
वृद्धां प्रव्राजितां वन्ध्यां पतितां च रजस्वलाम्
अपस्मारकुले जातां पिङ्गलां कुष्ठिनीं व्रणीम्
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेद् इति धर्मानुशासनम्
पिता पितामहो भ्राता माता मातुल एव च
उपाध्यायर्त्विजैश्चैव कन्यादाने प्रभूत्तमाः
एतैर्दत्तां निषेवेत नादत्ताम् आददीत च
इत्येव ऋषयः प्राहुर्विवाहे धर्मवित्तमाः
अस्या नास्ति पिता भ्राता माता मातुल एव च
गान्धर्वेण विवाहेन न स्पृशामि यदृच्छया
क्रियाहीनं तु गान्धर्वं न कर्तव्यम् अनापदि
यद्यस्यां जायते पुत्रो वेदव्यासो भवेद् ऋषिः
क्रियाहीनः कथं विप्रो भवेद् ऋषिर् उदारधीः
एवं चिन्तयतो भावं महर्षेर्भावितात्मनः
ज्ञात्वा चैवाभ्यवर्तन्त पितरो बर्हिषस्तदा
तस्मिन्क्षणे ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो ऽपि समेयिवान्
पितृगणाः
पूर्वं स्वागतम् इत्युक्त्वा वसिष्ठः प्रत्यभाषत
अस्माकं मानसीं कन्याम् अस्मच्छापेन वासवीम्
यदि चेच्छसि पुत्रार्थं कन्यां गृह्णीष्व माचिरम्
वैशंपायनः
पितॄणां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह
महर्षीणां वचः सत्यं पुराणे ऽपि मया श्रुतम्
पराशरो ब्रह्मचारी प्रजार्थी मम वंशधृत्
एवं सम्भाषमाणे तु वसिष्ठे पितृभिः सह
ऋषयो ऽभ्यागमंस्तत्र नैमिषारण्यवासिनः
विवाहं द्रष्टुम् इच्छन्तः शक्तिपुत्रस्य धीमतः
अरुन्धती महाभागा अदृश्यन्त्या सहैव सा
विश्वकर्मकृतां दिव्यां पर्णशालां प्रविश्य सा
वैवाहिकांस्तु संभारान्संकल्प्य च यथाक्रमम्
अरुन्धती सत्यवतीं वधूं संगृह्य पाणिना
भद्रासने प्रतिष्ठाप्य इन्द्राणीं समकारयत्
आपूर्यमाणपक्षे तु वैशाख्यां सोमदैवते
शुभग्रहे त्रयोदश्यां मुहूर्ते मैत्र आगते
विवाहकाल इत्युक्त्वा वसिष्ठो मुनिभिः सह
यमुनाद्वीपम् आसाद्य शिष्यैश्च मुनिपत्निभिः
स्थण्डिलं चतुरस्रं च गोमयेनोपलिप्य च
अक्षतैः फलपुष्पैश्च स्वस्तिकैर् आर्द्रपल्लवैः
जलपूर्णघटैश्चैव सर्वतः परिशोभितम्
तस्य मध्ये प्रतिष्ठाप्य बृस्यां मुनिवरं तदा
सिद्धार्थयवकल्कैश्च स्नातं सर्वौषधैर् अपि
कृत्वार्जुनानि वस्त्राणि परिधाप्य महामुनिम्
वाचयित्वा तु पुण्याहम् अक्षतैस्तु समर्चितः
गन्धानुलिप्तः स्रग्वी च सप्रतोदो वधूगृहे
अपदातिस्ततो गत्वा वधूज्ञातिभिर् अर्चितः
स्नाताम् अहतसंवीतां गन्धलिप्तां स्रगुज्ज्वलाम्
वधूं मङ्गलसंयुक्ताम् इषुहस्तां समीक्ष्य च
उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वधर्मवित्
प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतम् एवं मया पुरा
वैशंपायनः
यथा वक्ष्यन्ति पितरस्तत्करिष्यामहे वयम्
तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः
श्रुत्वा तु पितरः सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः
वसुं परमधर्मिष्ठम् आहूयेदं वचो ऽब्रुवन्
मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना तव पुत्री विशेषतः
वसुः
पराशराय मुनये दातुम् अर्हसि धर्मतः
सत्यं मम सुता सा हि दाशराजेन धीमता
अहं प्रभुः प्रदाने तु प्रजापालः प्रजार्थिनाम्
पितरः
निराशिषो वयं सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः
कन्यादानेन संबन्धो दक्षिणाबन्ध उच्यते
कर्मभूमिस्तु मानुष्यं भोगभूमिस्त्रिविष्टपम्
इह पुण्यकृतो यान्ति स्वर्गलोकं न संशयः
इह लोके दुष्कृतिनो नरकं यान्ति निर्घृणाः
दक्षिणाबन्ध इत्युक्ते उभे सुकृतदुष्कृते
दक्षिणाबन्धसंयुक्ता योगिनः प्रपतन्ति ते
तस्मान्नो मानसीं कन्यां योगाद्भ्रष्टां विशां पते
सुतात्वं तव सम्प्राप्तां सतीं भिक्षां ददस्व वै
वैशंपायनः
इत्युक्त्वा पितरः सर्वे क्षणाद् अन्तर्हितास्तदा
याज्ञवल्क्यं समाहूय विवाहाचार्यम् इत्युत
वसुं चापि समाहूय वसिष्ठो मुनिभिः सह
वसुः
विवाहं कारयामास श्रुतिदृष्टेन कर्मणा
पराशर महाप्राज्ञ तव दास्याम्यहं सुताम्
प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना
वैशंपायनः
वसोस्तु वचनं श्रुत्वा याज्ञवल्क्यमते स्थितः
कृतकौतुकमङ्गल्यः पाणिना पाणिम् अस्पृशत्
प्रभूताज्येन हविषा हुत्वा मन्त्रैर्हुताशनम्
त्रिर् अग्निं तु परिक्रम्य समभ्यर्च्य हुताशनम्
महर्षीन्याज्ञवल्क्यादीन्दक्षिणाभिः प्रतर्प्य च
लब्धानुज्ञो ऽभिवाद्याशु प्रदक्षिणम् अथाकरोत्
पराशरे कृतोद्वाहे देवाः सर्षिगणास्तदा
हृष्टा जग्मुः क्षणाद् एव वेदव्यासो भवत्विति
पराशरो ऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम्
Transliteration
tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam
tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃvṛtam
vīrāsanam upāsthāya yogī dhyānaparo 'bhavat
śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade
tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā
dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ
sa cintayāmāsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet
śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ
śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ
dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ
dānāgnihotram ijyā ca śrautasyaitaddhi lakṣaṇam
smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ
dharme tu dhāraṇe dhāturmahattve cāpi paṭhyate
tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryair upadiśyate
aniṣṭaphalabhākceti tair adharmo bhaviṣyati
tasmād iṣṭaphalārthāya dharmam eva samācaret
brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyaśca dhārmikaḥ
vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ
trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ
paiśāco naiva kartavyaḥ piśācaścāṣṭamo 'dhamaḥ
sāmarṣāṃ vyaṅgitāṃ kanyāṃ mātuḥ svakulajāṃ tathā
vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām
apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ vraṇīm
na cāsnātāṃ striyaṃ gacched iti dharmānuśāsanam
pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca
upādhyāyartvijaiścaiva kanyādāne prabhūttamāḥ
etairdattāṃ niṣeveta nādattām ādadīta ca
ityeva ṛṣayaḥ prāhurvivāhe dharmavittamāḥ
asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca
gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā
kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyam anāpadi
yadyasyāṃ jāyate putro vedavyāso bhaved ṛṣiḥ
kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhaved ṛṣir udāradhīḥ
evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ
jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣastadā
tasminkṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho 'pi sameyivān
pitṛgaṇāḥ
pūrvaṃ svāgatam ityuktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata
asmākaṃ mānasīṃ kanyām asmacchāpena vāsavīm
yadi cecchasi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhṇīṣva māciram
vaiśaṃpāyanaḥ
pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha
maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇe 'pi mayā śrutam
parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt
evaṃ sambhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha
ṛṣayo 'bhyāgamaṃstatra naimiṣāraṇyavāsinaḥ
vivāhaṃ draṣṭum icchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ
arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā
viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā
vaivāhikāṃstu saṃbhārānsaṃkalpya ca yathākramam
arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā
bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakārayat
āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhyāṃ somadaivate
śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate
vivāhakāla ityuktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha
yamunādvīpam āsādya śiṣyaiśca munipatnibhiḥ
sthaṇḍilaṃ caturasraṃ ca gomayenopalipya ca
akṣataiḥ phalapuṣpaiśca svastikair ārdrapallavaiḥ
jalapūrṇaghaṭaiścaiva sarvataḥ pariśobhitam
tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā
siddhārthayavakalkaiśca snātaṃ sarvauṣadhair api
kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim
vācayitvā tu puṇyāham akṣataistu samarcitaḥ
gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe
apadātistato gatvā vadhūjñātibhir arcitaḥ
snātām ahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām
vadhūṃ maṅgalasaṃyuktām iṣuhastāṃ samīkṣya ca
uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit
pratigraho dātṛvaśaḥ śrutam evaṃ mayā purā
vaiśaṃpāyanaḥ
yathā vakṣyanti pitarastatkariṣyāmahe vayam
taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ
śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ
vasuṃ paramadharmiṣṭham āhūyedaṃ vaco 'bruvan
matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ
vasuḥ
parāśarāya munaye dātum arhasi dharmataḥ
satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena dhīmatā
ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām
pitaraḥ
nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ
kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate
karmabhūmistu mānuṣyaṃ bhogabhūmistriviṣṭapam
iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ
iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ
dakṣiṇābandha ityukte ubhe sukṛtaduṣkṛte
dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te
tasmānno mānasīṃ kanyāṃ yogādbhraṣṭāṃ viśāṃ pate
sutātvaṃ tava samprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai
vaiśaṃpāyanaḥ
ityuktvā pitaraḥ sarve kṣaṇād antarhitāstadā
yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryam ityuta
vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha
vasuḥ
vivāhaṃ kārayāmāsa śrutidṛṣṭena karmaṇā
parāśara mahāprājña tava dāsyāmyahaṃ sutām
pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā
vaiśaṃpāyanaḥ
vasostu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ
kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇim aspṛśat
prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrairhutāśanam
trir agniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam
maharṣīnyājñavalkyādīndakṣiṇābhiḥ pratarpya ca
labdhānujño 'bhivādyāśu pradakṣiṇam athākarot
parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarṣigaṇāstadā
hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇād eva vedavyāso bhavatviti
parāśaro 'pi bhagavāñjagāma svaṃ niveśanam
By System Admin
Translation
Draft in progress