Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 57 1.57.68

1.57.68

ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम्

ततो रम्ये वनोद्देशे दिव्यास्तरणसंवृतम्

वीरासनम् उपास्थाय योगी ध्यानपरो ऽभवत्

श्वेतपट्टगृहे रम्ये पर्यङ्के सोत्तरच्छदे

तूष्णींभूतां तदा कन्यां ज्वलन्तीं योगतेजसा

दृष्ट्वा तां तु समाधाय विचार्य च पुनः पुनः

स चिन्तयामास मुनिः किं कृतं सुकृतं भवेत्

शिष्टानां तु समाचारः शिष्टाचार इति स्मृतः

श्रुतिस्मृतिविदो विप्रा धर्मज्ञा ज्ञानिनः स्मृताः

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्तो द्विधा द्विजैः

दानाग्निहोत्रम् इज्या च श्रौतस्यैतद्धि लक्षणम्

स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः

धर्मे तु धारणे धातुर्महत्त्वे चापि पठ्यते

तत्रेष्टफलभाग्धर्म आचार्यैर् उपदिश्यते

अनिष्टफलभाक्चेति तैर् अधर्मो भविष्यति

तस्माद् इष्टफलार्थाय धर्मम् एव समाचरेत्

ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यश्च धार्मिकः

विवाहा ब्राह्मणानां तु गान्धर्वो नैव धार्मिकः

त्रिवर्णेतरजातीनां गान्धर्वासुरराक्षसाः

पैशाचो नैव कर्तव्यः पिशाचश्चाष्टमो ऽधमः

सामर्षां व्यङ्गितां कन्यां मातुः स्वकुलजां तथा

वृद्धां प्रव्राजितां वन्ध्यां पतितां च रजस्वलाम्

अपस्मारकुले जातां पिङ्गलां कुष्ठिनीं व्रणीम्

न चास्नातां स्त्रियं गच्छेद् इति धर्मानुशासनम्

पिता पितामहो भ्राता माता मातुल एव च

उपाध्यायर्त्विजैश्चैव कन्यादाने प्रभूत्तमाः

एतैर्दत्तां निषेवेत नादत्ताम् आददीत च

इत्येव ऋषयः प्राहुर्विवाहे धर्मवित्तमाः

अस्या नास्ति पिता भ्राता माता मातुल एव च

गान्धर्वेण विवाहेन न स्पृशामि यदृच्छया

क्रियाहीनं तु गान्धर्वं न कर्तव्यम् अनापदि

यद्यस्यां जायते पुत्रो वेदव्यासो भवेद् ऋषिः

क्रियाहीनः कथं विप्रो भवेद् ऋषिर् उदारधीः

एवं चिन्तयतो भावं महर्षेर्भावितात्मनः

ज्ञात्वा चैवाभ्यवर्तन्त पितरो बर्हिषस्तदा

तस्मिन्क्षणे ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो ऽपि समेयिवान्

पितृगणाः

पूर्वं स्वागतम् इत्युक्त्वा वसिष्ठः प्रत्यभाषत

अस्माकं मानसीं कन्याम् अस्मच्छापेन वासवीम्

यदि चेच्छसि पुत्रार्थं कन्यां गृह्णीष्व माचिरम्

वैशंपायनः

पितॄणां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह

महर्षीणां वचः सत्यं पुराणे ऽपि मया श्रुतम्

पराशरो ब्रह्मचारी प्रजार्थी मम वंशधृत्

एवं सम्भाषमाणे तु वसिष्ठे पितृभिः सह

ऋषयो ऽभ्यागमंस्तत्र नैमिषारण्यवासिनः

विवाहं द्रष्टुम् इच्छन्तः शक्तिपुत्रस्य धीमतः

अरुन्धती महाभागा अदृश्यन्त्या सहैव सा

विश्वकर्मकृतां दिव्यां पर्णशालां प्रविश्य सा

वैवाहिकांस्तु संभारान्संकल्प्य च यथाक्रमम्

अरुन्धती सत्यवतीं वधूं संगृह्य पाणिना

भद्रासने प्रतिष्ठाप्य इन्द्राणीं समकारयत्

आपूर्यमाणपक्षे तु वैशाख्यां सोमदैवते

शुभग्रहे त्रयोदश्यां मुहूर्ते मैत्र आगते

विवाहकाल इत्युक्त्वा वसिष्ठो मुनिभिः सह

यमुनाद्वीपम् आसाद्य शिष्यैश्च मुनिपत्निभिः

स्थण्डिलं चतुरस्रं च गोमयेनोपलिप्य च

अक्षतैः फलपुष्पैश्च स्वस्तिकैर् आर्द्रपल्लवैः

जलपूर्णघटैश्चैव सर्वतः परिशोभितम्

तस्य मध्ये प्रतिष्ठाप्य बृस्यां मुनिवरं तदा

सिद्धार्थयवकल्कैश्च स्नातं सर्वौषधैर् अपि

कृत्वार्जुनानि वस्त्राणि परिधाप्य महामुनिम्

वाचयित्वा तु पुण्याहम् अक्षतैस्तु समर्चितः

गन्धानुलिप्तः स्रग्वी च सप्रतोदो वधूगृहे

अपदातिस्ततो गत्वा वधूज्ञातिभिर् अर्चितः

स्नाताम् अहतसंवीतां गन्धलिप्तां स्रगुज्ज्वलाम्

वधूं मङ्गलसंयुक्ताम् इषुहस्तां समीक्ष्य च

उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वधर्मवित्

प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतम् एवं मया पुरा

वैशंपायनः

यथा वक्ष्यन्ति पितरस्तत्करिष्यामहे वयम्

तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः

श्रुत्वा तु पितरः सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः

वसुं परमधर्मिष्ठम् आहूयेदं वचो ऽब्रुवन्

मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना तव पुत्री विशेषतः

वसुः

पराशराय मुनये दातुम् अर्हसि धर्मतः

सत्यं मम सुता सा हि दाशराजेन धीमता

अहं प्रभुः प्रदाने तु प्रजापालः प्रजार्थिनाम्

पितरः

निराशिषो वयं सर्वे निःसङ्गा निष्परिग्रहाः

कन्यादानेन संबन्धो दक्षिणाबन्ध उच्यते

कर्मभूमिस्तु मानुष्यं भोगभूमिस्त्रिविष्टपम्

इह पुण्यकृतो यान्ति स्वर्गलोकं न संशयः

इह लोके दुष्कृतिनो नरकं यान्ति निर्घृणाः

दक्षिणाबन्ध इत्युक्ते उभे सुकृतदुष्कृते

दक्षिणाबन्धसंयुक्ता योगिनः प्रपतन्ति ते

तस्मान्नो मानसीं कन्यां योगाद्भ्रष्टां विशां पते

सुतात्वं तव सम्प्राप्तां सतीं भिक्षां ददस्व वै

वैशंपायनः

इत्युक्त्वा पितरः सर्वे क्षणाद् अन्तर्हितास्तदा

याज्ञवल्क्यं समाहूय विवाहाचार्यम् इत्युत

वसुं चापि समाहूय वसिष्ठो मुनिभिः सह

वसुः

विवाहं कारयामास श्रुतिदृष्टेन कर्मणा

पराशर महाप्राज्ञ तव दास्याम्यहं सुताम्

प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना

वैशंपायनः

वसोस्तु वचनं श्रुत्वा याज्ञवल्क्यमते स्थितः

कृतकौतुकमङ्गल्यः पाणिना पाणिम् अस्पृशत्

प्रभूताज्येन हविषा हुत्वा मन्त्रैर्हुताशनम्

त्रिर् अग्निं तु परिक्रम्य समभ्यर्च्य हुताशनम्

महर्षीन्याज्ञवल्क्यादीन्दक्षिणाभिः प्रतर्प्य च

लब्धानुज्ञो ऽभिवाद्याशु प्रदक्षिणम् अथाकरोत्

पराशरे कृतोद्वाहे देवाः सर्षिगणास्तदा

हृष्टा जग्मुः क्षणाद् एव वेदव्यासो भवत्विति

पराशरो ऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम्

Transliteration

tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam

tato ramye vanoddeśe divyāstaraṇasaṃvṛtam

vīrāsanam upāsthāya yogī dhyānaparo 'bhavat

śvetapaṭṭagṛhe ramye paryaṅke sottaracchade

tūṣṇīṃbhūtāṃ tadā kanyāṃ jvalantīṃ yogatejasā

dṛṣṭvā tāṃ tu samādhāya vicārya ca punaḥ punaḥ

sa cintayāmāsa muniḥ kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet

śiṣṭānāṃ tu samācāraḥ śiṣṭācāra iti smṛtaḥ

śrutismṛtivido viprā dharmajñā jñāninaḥ smṛtāḥ

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārto dvidhā dvijaiḥ

dānāgnihotram ijyā ca śrautasyaitaddhi lakṣaṇam

smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ

dharme tu dhāraṇe dhāturmahattve cāpi paṭhyate

tatreṣṭaphalabhāgdharma ācāryair upadiśyate

aniṣṭaphalabhākceti tair adharmo bhaviṣyati

tasmād iṣṭaphalārthāya dharmam eva samācaret

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyaśca dhārmikaḥ

vivāhā brāhmaṇānāṃ tu gāndharvo naiva dhārmikaḥ

trivarṇetarajātīnāṃ gāndharvāsurarākṣasāḥ

paiśāco naiva kartavyaḥ piśācaścāṣṭamo 'dhamaḥ

sāmarṣāṃ vyaṅgitāṃ kanyāṃ mātuḥ svakulajāṃ tathā

vṛddhāṃ pravrājitāṃ vandhyāṃ patitāṃ ca rajasvalām

apasmārakule jātāṃ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ vraṇīm

na cāsnātāṃ striyaṃ gacched iti dharmānuśāsanam

pitā pitāmaho bhrātā mātā mātula eva ca

upādhyāyartvijaiścaiva kanyādāne prabhūttamāḥ

etairdattāṃ niṣeveta nādattām ādadīta ca

ityeva ṛṣayaḥ prāhurvivāhe dharmavittamāḥ

asyā nāsti pitā bhrātā mātā mātula eva ca

gāndharveṇa vivāhena na spṛśāmi yadṛcchayā

kriyāhīnaṃ tu gāndharvaṃ na kartavyam anāpadi

yadyasyāṃ jāyate putro vedavyāso bhaved ṛṣiḥ

kriyāhīnaḥ kathaṃ vipro bhaved ṛṣir udāradhīḥ

evaṃ cintayato bhāvaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ

jñātvā caivābhyavartanta pitaro barhiṣastadā

tasminkṣaṇe brahmaputro vasiṣṭho 'pi sameyivān

pitṛgaṇāḥ

pūrvaṃ svāgatam ityuktvā vasiṣṭhaḥ pratyabhāṣata

asmākaṃ mānasīṃ kanyām asmacchāpena vāsavīm

yadi cecchasi putrārthaṃ kanyāṃ gṛhṇīṣva māciram

vaiśaṃpāyanaḥ

pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha

maharṣīṇāṃ vacaḥ satyaṃ purāṇe 'pi mayā śrutam

parāśaro brahmacārī prajārthī mama vaṃśadhṛt

evaṃ sambhāṣamāṇe tu vasiṣṭhe pitṛbhiḥ saha

ṛṣayo 'bhyāgamaṃstatra naimiṣāraṇyavāsinaḥ

vivāhaṃ draṣṭum icchantaḥ śaktiputrasya dhīmataḥ

arundhatī mahābhāgā adṛśyantyā sahaiva sā

viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ parṇaśālāṃ praviśya sā

vaivāhikāṃstu saṃbhārānsaṃkalpya ca yathākramam

arundhatī satyavatīṃ vadhūṃ saṃgṛhya pāṇinā

bhadrāsane pratiṣṭhāpya indrāṇīṃ samakārayat

āpūryamāṇapakṣe tu vaiśākhyāṃ somadaivate

śubhagrahe trayodaśyāṃ muhūrte maitra āgate

vivāhakāla ityuktvā vasiṣṭho munibhiḥ saha

yamunādvīpam āsādya śiṣyaiśca munipatnibhiḥ

sthaṇḍilaṃ caturasraṃ ca gomayenopalipya ca

akṣataiḥ phalapuṣpaiśca svastikair ārdrapallavaiḥ

jalapūrṇaghaṭaiścaiva sarvataḥ pariśobhitam

tasya madhye pratiṣṭhāpya bṛsyāṃ munivaraṃ tadā

siddhārthayavakalkaiśca snātaṃ sarvauṣadhair api

kṛtvārjunāni vastrāṇi paridhāpya mahāmunim

vācayitvā tu puṇyāham akṣataistu samarcitaḥ

gandhānuliptaḥ sragvī ca sapratodo vadhūgṛhe

apadātistato gatvā vadhūjñātibhir arcitaḥ

snātām ahatasaṃvītāṃ gandhaliptāṃ sragujjvalām

vadhūṃ maṅgalasaṃyuktām iṣuhastāṃ samīkṣya ca

uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvadharmavit

pratigraho dātṛvaśaḥ śrutam evaṃ mayā purā

vaiśaṃpāyanaḥ

yathā vakṣyanti pitarastatkariṣyāmahe vayam

taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ

śrutvā tu pitaraḥ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ

vasuṃ paramadharmiṣṭham āhūyedaṃ vaco 'bruvan

matsyayonau samutpannā tava putrī viśeṣataḥ

vasuḥ

parāśarāya munaye dātum arhasi dharmataḥ

satyaṃ mama sutā sā hi dāśarājena dhīmatā

ahaṃ prabhuḥ pradāne tu prajāpālaḥ prajārthinām

pitaraḥ

nirāśiṣo vayaṃ sarve niḥsaṅgā niṣparigrahāḥ

kanyādānena saṃbandho dakṣiṇābandha ucyate

karmabhūmistu mānuṣyaṃ bhogabhūmistriviṣṭapam

iha puṇyakṛto yānti svargalokaṃ na saṃśayaḥ

iha loke duṣkṛtino narakaṃ yānti nirghṛṇāḥ

dakṣiṇābandha ityukte ubhe sukṛtaduṣkṛte

dakṣiṇābandhasaṃyuktā yoginaḥ prapatanti te

tasmānno mānasīṃ kanyāṃ yogādbhraṣṭāṃ viśāṃ pate

sutātvaṃ tava samprāptāṃ satīṃ bhikṣāṃ dadasva vai

vaiśaṃpāyanaḥ

ityuktvā pitaraḥ sarve kṣaṇād antarhitāstadā

yājñavalkyaṃ samāhūya vivāhācāryam ityuta

vasuṃ cāpi samāhūya vasiṣṭho munibhiḥ saha

vasuḥ

vivāhaṃ kārayāmāsa śrutidṛṣṭena karmaṇā

parāśara mahāprājña tava dāsyāmyahaṃ sutām

pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā

vaiśaṃpāyanaḥ

vasostu vacanaṃ śrutvā yājñavalkyamate sthitaḥ

kṛtakautukamaṅgalyaḥ pāṇinā pāṇim aspṛśat

prabhūtājyena haviṣā hutvā mantrairhutāśanam

trir agniṃ tu parikramya samabhyarcya hutāśanam

maharṣīnyājñavalkyādīndakṣiṇābhiḥ pratarpya ca

labdhānujño 'bhivādyāśu pradakṣiṇam athākarot

parāśare kṛtodvāhe devāḥ sarṣigaṇāstadā

hṛṣṭā jagmuḥ kṣaṇād eva vedavyāso bhavatviti

parāśaro 'pi bhagavāñjagāma svaṃ niveśanam

By System Admin

Translation

Draft in progress