220 shlokas
- 1
काव्यशोभाकरान्धर्मान् अलंकारान्प्रचक्षते
ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान्कार्त्स्न्येन वक्ष्यति
kāvyaśobhākarāndharmān alaṃkārānpracakṣate
te cādyāpi vikalpyante kastānkārtsnyena vakṣyati
- 2
किंतु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितम्
तद् एव प्रतिसंस्कर्तुम् अयम् अस्मत्परिश्रमः
kiṃtu bījaṃ vikalpānāṃ pūrvācāryaiḥ pradarśitam
tad eva pratisaṃskartum ayam asmatpariśramaḥ
- 3
काश्चिन्मार्गविभागार्थम् उक्ताः प्राग् अप्यलंक्रियाः
साधारणम् अलंकारजातम् अन्यत्प्रदर्श्यते
kāścinmārgavibhāgārtham uktāḥ prāg apyalaṃkriyāḥ
sādhāraṇam alaṃkārajātam anyatpradarśyate
- 4
स्वभावाख्यानम् उपमा रूपकं दीपकावृत्तिः
आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना
svabhāvākhyānam upamā rūpakaṃ dīpakāvṛttiḥ
ākṣepo'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā
- 5
समासातिशयोत्प्रेक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः
प्रेयो रसवद् ऊर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्
samāsātiśayotprekṣā hetuḥ sūkṣmo lavaḥ kramaḥ
preyo rasavad ūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam
- 6
उदात्तापह्नुतिश्लेषविशेषास्तुल्ययोगिता
विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने
udāttāpahnutiśleṣaviśeṣāstulyayogitā
virodhāprastutastotre vyājastutinidarśane
- 7
सहोक्तिः परिवृत्त्याशिःसंकीर्णम् अथ भाविकम्
इति वाचाम् अलंकारा दर्शिताः पूर्वसूरिभिः
sahoktiḥ parivṛttyāśiḥsaṃkīrṇam atha bhāvikam
iti vācām alaṃkārā darśitāḥ pūrvasūribhiḥ
- 8
नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवृण्वती
स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्य् आद्या सालंकृतिर्यथा
nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣādvivṛṇvatī
svabhāvoktiśca jātiścety ādyā sālaṃkṛtiryathā
- 9
तुण्डैर् आताम्रकुटिलैः पक्षैर्हरितकोमलैः
त्रिवर्णराजिभिः कण्ठैर् एते मञ्जुगिरः शुकाः
tuṇḍair ātāmrakuṭilaiḥ pakṣairharitakomalaiḥ
trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhair ete mañjugiraḥ śukāḥ
- 10
कलक्वणितगर्भेण कण्ठेनाघूर्णितेक्षणः
पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम्
kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenāghūrṇitekṣaṇaḥ
pārāvataḥ paribhramya riraṃsuścumbati priyām
- 11
बध्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चम्कुर्वन्मनसि निर्वृतिम्
नेत्रे चामीलयन्न् एष प्रियास्पर्शः प्रवर्तते
badhnannaṅgeṣu romāñcamkurvanmanasi nirvṛtim
netre cāmīlayann eṣa priyāsparśaḥ pravartate
- 12
कण्ठेकालः करस्थेन कपालेनेन्दुशेखरः
जटाभिः स्निग्धताम्राभिर् आविरासीद्वृषध्वजः
kaṇṭhekālaḥ karasthena kapālenenduśekharaḥ
jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhir āvirāsīdvṛṣadhvajaḥ
- 13
जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाख्यानम् ईदृशम्
शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्व् अप्य् एतद् ईप्सितम्
jātikriyāguṇadravyasvabhāvākhyānam īdṛśam
śāstreṣvasyaiva sāmrājyaṃ kāvyeṣv apy etad īpsitam
- 14
यथा कथंचिद्सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते
उपमा नाम सा तस्याः प्रपञ्चो ऽयं निदर्श्यते
yathā kathaṃcidsādṛśyaṃ yatrodbhūtaṃ pratīyate
upamā nāma sā tasyāḥ prapañco 'yaṃ nidarśyate
- 15
अम्भोरुहम् इवाताम्रं मुग्धे करतलं तव
इति धर्मोपमा साक्षात्तुल्यधर्मप्रदर्शनात्
ambhoruham ivātāmraṃ mugdhe karatalaṃ tava
iti dharmopamā sākṣāttulyadharmapradarśanāt
- 16
राजीवम् इव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव
इयं प्रतीयमानैकधर्मा वस्तूपमैव सा
rājīvam iva te vaktraṃ netre nīlotpale iva
iyaṃ pratīyamānaikadharmā vastūpamaiva sā
- 17
तवाननम् इवोन्निद्रम् अरविन्दम् अभूद् इति
सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमेष्यते
tavānanam ivonnidram aravindam abhūd iti
sā prasiddhiviparyāsādviparyāsopameṣyate
- 18
तवाननम् इवाम्भोजम् अम्भोजम् इव ते मुखम्
इत्य् अन्योन्योपमा सेयम् अन्योन्योत्कर्षशंसिनी
tavānanam ivāmbhojam ambhojam iva te mukham
ity anyonyopamā seyam anyonyotkarṣaśaṃsinī
- 19
त्वन्मुखं कमलेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्
इत्य् अन्यसाम्यव्यावृत्तेर् इयं सा नियमोपमा
tvanmukhaṃ kamalenaiva tulyaṃ nānyena kenacit
ity anyasāmyavyāvṛtter iyaṃ sā niyamopamā
- 20
पद्मं तावत्तवान्वेति मुखम् अन्यच्च तादृशम्
अस्ति चेद् अस्तु तत्कारीत्य् असाव् अनियमोपमा
padmaṃ tāvattavānveti mukham anyacca tādṛśam
asti ced astu tatkārīty asāv aniyamopamā
- 21
समुच्चयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव
ह्लादनाख्येन चान्वेति कर्मणेन्दुम् इतीदृशी
samuccayopamāpyasti na kāntyaiva mukhaṃ tava
hlādanākhyena cānveti karmaṇendum itīdṛśī
- 22
त्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः
इयत्येव भिदा नान्येत्य् असावतिशयोपमा
tvayyeva tvanmukhaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyate divi candramāḥ
iyatyeva bhidā nānyety asāvatiśayopamā
- 23
मय्य् एवास्या मुखश्रीर् इत्य् अलम् इन्दोर्विकत्थनैः
पद्मे ऽपि सा यद् अस्त्य् एवेत्य् असावुत्प्रेक्षितोपमा
mayy evāsyā mukhaśrīr ity alam indorvikatthanaiḥ
padme 'pi sā yad asty evety asāvutprekṣitopamā
- 24
यदि किंचिद्भवेत्पद्मं सुभ्रु विभ्रान्तलोचनम्
तत्ते मुखश्रियं धत्ताम् इत्य् असावद्भुतोपमा
yadi kiṃcidbhavetpadmaṃ subhru vibhrāntalocanam
tatte mukhaśriyaṃ dhattām ity asāvadbhutopamā
- 25
शशीत्य् उत्प्रेक्ष्य तन्वङ्गि त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया
इन्दुम् अप्य् अनुधावामीत्य् एषा मोहोपमा स्मृता
śaśīty utprekṣya tanvaṅgi tvanmukhaṃ tvanmukhāśayā
indum apy anudhāvāmīty eṣā mohopamā smṛtā
- 26
किं पद्मम् अन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम्
मम दोलायते चित्तम् इतीयं संशयोपमा
kiṃ padmam antarbhrāntāli kiṃ te lolekṣaṇaṃ mukham
mama dolāyate cittam itīyaṃ saṃśayopamā
- 27
न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलज्जाकरी द्युतिः
अतस्त्वन्मुखम् एवेदम् इत्य् असौ निर्णयोपमा
na padmasyendunigrāhyasyendulajjākarī dyutiḥ
atastvanmukham evedam ity asau nirṇayopamā
- 28
शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमत्सुरभिगन्धि च
अम्भोजम् इव ते वक्त्रम् इति श्लेषोपमा स्मृता
śiśirāṃśupratispardhi śrīmatsurabhigandhi ca
ambhojam iva te vaktram iti śleṣopamā smṛtā
- 29
सरूपशब्दवाच्यत्वात्सा समानोपमा यथा
बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी
sarūpaśabdavācyatvātsā samānopamā yathā
bālevodyānamāleyaṃ sālakānanaśobhinī
- 30
पद्मं बहुरजश्चन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम्
समानम् अपि सोत्सेकम् इति निन्दोपमा स्मृता
padmaṃ bahurajaścandraḥ kṣayī tābhyāṃ tavānanam
samānam api sotsekam iti nindopamā smṛtā

