105 shlokas
- 1
चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम
मानसे रमतां दीर्घं सर्वशुक्ला सरस्वती
caturmukhamukhāmbhojavanahaṃsavadhūrmama
mānase ramatāṃ dīrghaṃ sarvaśuklā sarasvatī
- 2
पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगान् उपलक्ष्य च
यथासामर्थ्यम् अस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम्
pūrvaśāstrāṇi saṃhṛtya prayogān upalakṣya ca
yathāsāmarthyam asmābhiḥ kriyate kāvyalakṣaṇam
- 3
इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानाम् अपि सर्वथा
वाचाम् एव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते
iha śiṣṭānuśiṣṭānāṃ śiṣṭānām api sarvathā
vācām eva prasādena lokayātrā pravartate
- 4
इदम् अन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्
यदि शब्दाह्वयं ज्योतिर् आसंसारं न दीप्यते
idam andhaṃ tamaḥ kṛtsnaṃ jāyeta bhuvanatrayam
yadi śabdāhvayaṃ jyotir āsaṃsāraṃ na dīpyate
- 5
आदिराजयशोबिम्बम् आदर्शं प्राप्य वाङ्मयम्
तेषाम् असंनिधाने ऽपि न स्वयं पश्य नश्यति
ādirājayaśobimbam ādarśaṃ prāpya vāṅmayam
teṣām asaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati
- 6
गौर्गौः कामदुघा सम्यक्प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः
दुष्प्रयुक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति
gaurgauḥ kāmadughā samyakprayuktā smaryate budhaiḥ
duṣprayuktā punargotvaṃ prayoktuḥ saiva śaṃsati
- 7
तद् अल्पम् अपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथंचन
स्याद्वपुः सुन्दरम् अपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्
tad alpam api nopekṣyaṃ kāvye duṣṭaṃ kathaṃcana
syādvapuḥ sundaram api śvitreṇaikena durbhagam
- 8
गुणदोषान् अशास्त्रज्ञः कथं विभजते नरः
किम् अन्धस्याधिकारो ऽस्ति रूपभेदोपलब्धिषु
guṇadoṣān aśāstrajñaḥ kathaṃ vibhajate naraḥ
kim andhasyādhikāro 'sti rūpabhedopalabdhiṣu
- 9
अतः प्रजानां व्युत्पत्तिम् अभिसंधाय सूरयः
वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्
ataḥ prajānāṃ vyutpattim abhisaṃdhāya sūrayaḥ
vācāṃ vicitramārgāṇāṃ nibabandhuḥ kriyāvidhim
- 10
तैः शरीरं च काव्यानाम् अलंकाराश्च दर्शिताः
शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली
taiḥ śarīraṃ ca kāvyānām alaṃkārāśca darśitāḥ
śarīraṃ tāvadiṣṭārthavyavacchinnā padāvalī
- 11
पद्यं गद्यं च मिश्रं च तत्त्रिधैव व्यवस्थितम्
पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिर् इति द्विधा
padyaṃ gadyaṃ ca miśraṃ ca tattridhaiva vyavasthitam
padyaṃ catuṣpadī tacca vṛttaṃ jātir iti dvidhā
- 12
छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रबन्धो निदर्शितः
सा विद्या नौर्विविक्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम्
chandovicityāṃ sakalastatprabandho nidarśitaḥ
sā vidyā naurvivikṣūṇāṃ gambhīraṃ kāvyasāgaram
- 13
मुक्तकं कुलकं कोशः संघात इति तादृशः
सर्गबन्धांशरूपत्वाद् अनुक्तः पद्यविस्तरः
muktakaṃ kulakaṃ kośaḥ saṃghāta iti tādṛśaḥ
sargabandhāṃśarūpatvād anuktaḥ padyavistaraḥ
- 14
सर्गबन्धो महाकाव्यम् उच्यते तस्य लक्षणम्
आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्
sargabandho mahākāvyam ucyate tasya lakṣaṇam
āśīrnamaskriyā vastunirdeśo vāpi tanmukham
- 15
इतिहासकथोद्भूतम् इतरद्वा सदाश्रयम्
चतुर्वर्गफलायत्तं चतुरोदात्तनायकम्
itihāsakathodbhūtam itaradvā sadāśrayam
caturvargaphalāyattaṃ caturodāttanāyakam
- 16
नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनैः
उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः
nagarārṇavaśailartucandrārkodayavarṇanaiḥ
udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavaiḥ
- 17
विप्रलम्भैर्विवाहैश्च कुमारोदयवर्णनैः
मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैर् अपि
vipralambhairvivāhaiśca kumārodayavarṇanaiḥ
mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayair api
- 18
अलंकृतम् असंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम्
सर्गैर् अनतिविस्तीर्णैः श्रव्यवृत्तैः सुसंधिभिः
alaṃkṛtam asaṃkṣiptaṃ rasabhāvanirantaram
sargair anativistīrṇaiḥ śravyavṛttaiḥ susaṃdhibhiḥ
- 19
सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैर् उपेतं लोकरञ्जनम्
काव्यं कल्पोत्तरस्थायि जायते सदलंकृति
sarvatra bhinnavṛttāntair upetaṃ lokarañjanam
kāvyaṃ kalpottarasthāyi jāyate sadalaṃkṛti
- 20
न्यूनम् अप्य् अत्र यैः कैश्चिद् अङ्गैः काव्यं न दुष्यति
यद्य् उपात्तेषु सम्पत्तिर् आराधयति तद्विदः
nyūnam apy atra yaiḥ kaiścid aṅgaiḥ kāvyaṃ na duṣyati
yady upātteṣu sampattir ārādhayati tadvidaḥ
- 21
गुणतः प्राग् उपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम्
निराकरणम् इत्य् एष मार्गः प्रकृतिसुन्दरः
guṇataḥ prāg upanyasya nāyakaṃ tena vidviṣām
nirākaraṇam ity eṣa mārgaḥ prakṛtisundaraḥ
- 22
वंशवीर्यश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोर् अपि
तज्जयान्नायकोत्कर्षवर्णनं च धिनोति नः
vaṃśavīryaśrutādīni varṇayitvā ripor api
tajjayānnāyakotkarṣavarṇanaṃ ca dhinoti naḥ
- 23
अपादः पदसंतानो गद्यम् आख्यायिका कथा
इति तस्य प्रभेदौ द्वौ तयोर् आख्यायिका किल
apādaḥ padasaṃtāno gadyam ākhyāyikā kathā
iti tasya prabhedau dvau tayor ākhyāyikā kila
- 24
नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेण वा
स्वगुणाविष्क्रिया दोषो नात्र भूतार्थशंसिनः
nāyakenaiva vācyānyā nāyakenetareṇa vā
svaguṇāviṣkriyā doṣo nātra bhūtārthaśaṃsinaḥ
- 25
अपि त्व् अनियमो दृष्टस्तत्राप्य् अन्यैर् उदीरणात्
अन्यो वक्ता स्वयं वेति कीदृग्वा भेदलक्षणम्
api tv aniyamo dṛṣṭastatrāpy anyair udīraṇāt
anyo vaktā svayaṃ veti kīdṛgvā bhedalakṣaṇam
- 26
वक्त्रं चापरवक्त्रं च सोच्छ्वासत्वं च भेदकम्
चिह्नम् आख्यायिकायाश्चेत्प्रसङ्गेन कथास्व् अपि
vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam
cihnam ākhyāyikāyāścetprasaṅgena kathāsv api
- 27
आर्यादिवत्प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः
भेदश्च दृष्टो लम्भादिर् उच्छ्वासो वास्तु किं ततः
āryādivatpraveśaḥ kiṃ na vaktrāparavaktrayoḥ
bhedaśca dṛṣṭo lambhādir ucchvāso vāstu kiṃ tataḥ
- 28
तत्कथाख्यायिकेत्य् एका जातिः संज्ञाद्वयाङ्किता
अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः
tatkathākhyāyikety ekā jātiḥ saṃjñādvayāṅkitā
atraivāntarbhaviṣyanti śeṣāścākhyānajātayaḥ
- 29
कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भोदयादयः
सर्गबन्धसमा एव नैते वैशेषिका गुणाः
kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhodayādayaḥ
sargabandhasamā eva naite vaiśeṣikā guṇāḥ
- 30
कविभावकृतं चिह्नम् अन्यत्रापि न दुष्यति
मुखम् इष्टार्थसंसिद्ध्यै किं हि न स्यात्कृतात्मनाम्
kavibhāvakṛtaṃ cihnam anyatrāpi na duṣyati
mukham iṣṭārthasaṃsiddhyai kiṃ hi na syātkṛtātmanām

