128 shlokas
- 1
अम्भोधिः स्थलतां स्थलं जलधितां धूलेर्लवं शैलताम्
शैलो मृत्कणतां तृणं दहनतां वज्रं तृणक्षीणताम्
वह्निः शीतलतां हिमं दहनताम् आयाति यस्येच्छया
लीलानाट्यकृते भुवो भगवते कृष्णाय तुभ्यं नमः
अभिनवजलदश्यामं पीतदुकूलं विदेहजारामम्
विलसितकौस्तुभदामं मङ्गलमूर्तिं भजे रामम्
ambhodhiḥ sthalatāṃ sthalaṃ jaladhitāṃ dhūlerlavaṃ śailatām
śailo mṛtkaṇatāṃ tṛṇaṃ dahanatāṃ vajraṃ tṛṇakṣīṇatām
vahniḥ śītalatāṃ himaṃ dahanatām āyāti yasyecchayā
līlānāṭyakṛte bhuvo bhagavate kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ
abhinavajaladaśyāmaṃ pītadukūlaṃ videhajārāmam
vilasitakaustubhadāmaṃ maṅgalamūrtiṃ bhaje rāmam
- 2
धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यं मूलम् उच्यते
अतः प्रवृत्तिर् उचिता शास्त्रे सद्वैद्यसंमतैः
dharmārthakāmamokṣāṇām ārogyaṃ mūlam ucyate
ataḥ pravṛttir ucitā śāstre sadvaidyasaṃmataiḥ
- 3
माद्यन्तं सुविचार्य माधवकरं सम्यक्चिकित्सार्णवम्
पथ्यापथ्यम् अथो विपाकम् अखिलं तावन्नृणां कर्मणः
mādyantaṃ suvicārya mādhavakaraṃ samyakcikitsārṇavam
pathyāpathyam atho vipākam akhilaṃ tāvannṛṇāṃ karmaṇaḥ
- 4
साङ्गत्वेन महार्णवादिविदितां तन्निष्क्रियां साम्प्रतम्
भूयस्त्वादिभयेन नूतनतरश्चिन्तामणिः प्रोच्यते
sāṅgatvena mahārṇavādividitāṃ tanniṣkriyāṃ sāmpratam
bhūyastvādibhayena nūtanataraścintāmaṇiḥ procyate
- 5
सद्योल्लसन्माधवलक्षणानां क्रमं विहायाशु विबोधनार्थम्
गदस्य सामान्यविशेषतत्त्वैर्युक्तानि कुर्वे कति लक्षणानि
sadyollasanmādhavalakṣaṇānāṃ kramaṃ vihāyāśu vibodhanārtham
gadasya sāmānyaviśeṣatattvairyuktāni kurve kati lakṣaṇāni
- 6
शब्दार्थावगमे भजन्ति सकला देवा सदा मूकतां मन्ये किंतु विशन्ति पारम्परं दुष्पारशास्त्राम्बुधेः
कर्तुं यद्य् अपि शक्यते लघुतया सारश्चिकित्सार्णवो दोषो जातु भविष्यतीति मनसा न्यूनाधिको न कृतः
śabdārthāvagame bhajanti sakalā devā sadā mūkatāṃ manye kiṃtu viśanti pāramparaṃ duṣpāraśāstrāmbudheḥ
kartuṃ yady api śakyate laghutayā sāraścikitsārṇavo doṣo jātu bhaviṣyatīti manasā nyūnādhiko na kṛtaḥ
- 7
चिन्तामणेः प्रथमतः किरणैश्चतुर्भिः द्रव्यस्य मानम् अखिलस्य रसस्य शुद्धिः
कालादितत्त्वकथनं त्व् अथ नाडिकादेस्तत्त्वं ततो ऽन्यकिरणैर् उपचारणाय
cintāmaṇeḥ prathamataḥ kiraṇaiścaturbhiḥ dravyasya mānam akhilasya rasasya śuddhiḥ
kālāditattvakathanaṃ tv atha nāḍikādestattvaṃ tato 'nyakiraṇair upacāraṇāya
- 8
शास्त्रेषु श्रमवान्क्रियासु कुशलः प्राज्ञः सुधीः सत्यवाक्धीरो रोगनिरूपणैककुशलः पीयूषहस्तः शुचिः
द्रव्याणां रसवीर्यकार्यम् अखिलं ज्ञाता दयालुः सदा निर्णेता ऋतुकालदेशवयसां मात्राधिकारी भिषक्
śāstreṣu śramavānkriyāsu kuśalaḥ prājñaḥ sudhīḥ satyavākdhīro roganirūpaṇaikakuśalaḥ pīyūṣahastaḥ śuciḥ
dravyāṇāṃ rasavīryakāryam akhilaṃ jñātā dayāluḥ sadā nirṇetā ṛtukāladeśavayasāṃ mātrādhikārī bhiṣak
- 9
रसवैद्यो भवेद्दैवो मानुषो मूलकादिभिः
आसुरः शस्त्रदाहाढ्यः सिद्धवैद्यस्तु मान्त्रिकः
rasavaidyo bhaveddaivo mānuṣo mūlakādibhiḥ
āsuraḥ śastradāhāḍhyaḥ siddhavaidyastu māntrikaḥ
- 10
अधमा मूलिकाख्याताः क्वाथख्याताश्च मध्यमा
उत्तमारसम् आख्यातास्त्रिविधो वैद्यनिर्णय
adhamā mūlikākhyātāḥ kvāthakhyātāśca madhyamā
uttamārasam ākhyātāstrividho vaidyanirṇaya
- 11
पद्माङ्कुशलसत्पादो मत्स्यचापलसत्करः
रक्तरेखाङ्कुरो यस्तु स वैद्यो ऽमृतहस्तकः
padmāṅkuśalasatpādo matsyacāpalasatkaraḥ
raktarekhāṅkuro yastu sa vaidyo 'mṛtahastakaḥ
- 12
आदौ विकत्थनारक्तो लुब्धो गुरुविवर्जितः
कृष्णरेखाङ्कुरो यस्तु दग्धहस्तः स उच्यते
ādau vikatthanārakto lubdho guruvivarjitaḥ
kṛṣṇarekhāṅkuro yastu dagdhahastaḥ sa ucyate
- 13
अविज्ञाय तु शास्त्रार्थं प्रयोगं कारयेद्भिषक्
यमोपमः स विज्ञेयो मर्त्यानां मृत्युरूपधृक्
avijñāya tu śāstrārthaṃ prayogaṃ kārayedbhiṣak
yamopamaḥ sa vijñeyo martyānāṃ mṛtyurūpadhṛk
- 14
विना शास्त्रो यो ब्रूयात्तम् आहुः ब्रह्मघातकः
नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणाद् अपि
vinā śāstro yo brūyāttam āhuḥ brahmaghātakaḥ
naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇād api
- 15
न जानाति च शास्त्राणि लक्षणं यो न विद्यते
मारयत्य् आशु जन्तूनां स वैद्यो यमकिंकरः
na jānāti ca śāstrāṇi lakṣaṇaṃ yo na vidyate
mārayaty āśu jantūnāṃ sa vaidyo yamakiṃkaraḥ
- 16
पङ्गुकुब्जकुटिलमण्डितशिरो नाड्योपकर्णावधिः
एको नेत्र रुजावभक्षिततनु कृष्टी भवेत्श्लीपदी
paṅgukubjakuṭilamaṇḍitaśiro nāḍyopakarṇāvadhiḥ
eko netra rujāvabhakṣitatanu kṛṣṭī bhavetślīpadī
- 17
आयुर्वेदहीना कपिलस्वरूपा उन्मत्तवनितारताः
वैद्यं रसम् औषधम् अनहितं रोगी अकाले म्रियः
āyurvedahīnā kapilasvarūpā unmattavanitāratāḥ
vaidyaṃ rasam auṣadham anahitaṃ rogī akāle mriyaḥ
- 18
व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुर् आयुषः
vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhur āyuṣaḥ
- 19
कुचेलः कर्कशो लुब्धः कुग्रामी स्वयम् आगतः
पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा यदि
kucelaḥ karkaśo lubdhaḥ kugrāmī svayam āgataḥ
pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā yadi
- 20
न मानेन विना युक्तिर्द्रव्याणां जायते क्वचित्
अतः प्रयोगसिद्ध्यर्थं मागधं मानम् उच्यते
na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit
ataḥ prayogasiddhyarthaṃ māgadhaṃ mānam ucyate
- 21
जालान्तरगतचण्डभानुकिरणैर्यद्वीक्ष्यते कुमारजः
ततः प्राहुस्त्रसरेणु तत्र षड्भिर् आजाह्वया सर्षपः
jālāntaragatacaṇḍabhānukiraṇairyadvīkṣyate kumārajaḥ
tataḥ prāhustrasareṇu tatra ṣaḍbhir ājāhvayā sarṣapaḥ
- 22
स्याद् एभिस्त्रिभिर् एव तोडिततनु गौराह्वयः सर्षपः षड्भिस्तैश्च यवो भवेद् अथ यवैर् एतैस्त्रिभी रक्तिका
गुञ्जः स्यात्त्रियवैश्च रक्तियुगलं वल्लश्च तत्पञ्चकैर्माषोमाषचतुष्ट्यम्निगदितं शाणश्च शानद्वयम्
syād ebhistribhir eva toḍitatanu gaurāhvayaḥ sarṣapaḥ ṣaḍbhistaiśca yavo bhaved atha yavair etaistribhī raktikā
guñjaḥ syāttriyavaiśca raktiyugalaṃ vallaśca tatpañcakairmāṣomāṣacatuṣṭyamnigaditaṃ śāṇaśca śānadvayam
- 23
कोलं द्रंक्षणकं तथैव वटकं कोलद्वयं कर्षकं चाक्षः पाणितलं विडालपदकं तद्वत्सुवर्णं पिचुः
कर्षाभ्याम् अपि शुक्तिका निगदिता कर्षैश्चतुर्भिः पलम्बिल्वं मुष्टिर् अथापि शुक्तियुगलं स्यात्कुञ्चिका षोडशी
kolaṃ draṃkṣaṇakaṃ tathaiva vaṭakaṃ koladvayaṃ karṣakaṃ cākṣaḥ pāṇitalaṃ viḍālapadakaṃ tadvatsuvarṇaṃ picuḥ
karṣābhyām api śuktikā nigaditā karṣaiścaturbhiḥ palambilvaṃ muṣṭir athāpi śuktiyugalaṃ syātkuñcikā ṣoḍaśī
- 24
बिल्वे द्वे ऽपि मानिक च प्रसृतं नाम्ना चतुर्भिः पलैः युक्तः स्यात्कुडवो ऽञ्जलिश्च पलिकान्य् अष्टौ शरावो भवेत्
तन्मानं धरणं पलस्य दशमो भागो भवेत्यत्स्थितं विद्याच्चापि शतं पलानि च तुला भारस्तुलाविंशतिः
bilve dve 'pi mānika ca prasṛtaṃ nāmnā caturbhiḥ palaiḥ yuktaḥ syātkuḍavo 'ñjaliśca palikāny aṣṭau śarāvo bhavet
tanmānaṃ dharaṇaṃ palasya daśamo bhāgo bhavetyatsthitaṃ vidyāccāpi śataṃ palāni ca tulā bhārastulāviṃśatiḥ
- 25
प्रस्थः षोडशभिः पलैर् अथ चतुः प्रस्थं भवेद् आढकं कंसः पात्रम् अथाढकानि च पुनश्चत्वारि संजायते
द्रोणोरल्वणव्यर्मणं च कलशो द्रोणद्वयं स्यात्पुनः सूर्पः कुम्भम् इहोल्लिखन्ति च चतुःषष्टिः शराबा शुभाः
prasthaḥ ṣoḍaśabhiḥ palair atha catuḥ prasthaṃ bhaved āḍhakaṃ kaṃsaḥ pātram athāḍhakāni ca punaścatvāri saṃjāyate
droṇoralvaṇavyarmaṇaṃ ca kalaśo droṇadvayaṃ syātpunaḥ sūrpaḥ kumbham ihollikhanti ca catuḥṣaṣṭiḥ śarābā śubhāḥ
- 26
द्रोणी द्रोणचतुष्टयेन तुलिका तस्याः शरावाः शतम् अष्टविंशतिसंयुतं च भरिका स्युर्मानसंप्रत्यये
माषः शाणपिचुः पलं च कुडवः प्रस्थस्तथा चाढको द्रोणो गोण्यपिताश्चतुर्गुणतया निर्धारिताः स्युः क्रमात्
droṇī droṇacatuṣṭayena tulikā tasyāḥ śarāvāḥ śatam aṣṭaviṃśatisaṃyutaṃ ca bharikā syurmānasaṃpratyaye
māṣaḥ śāṇapicuḥ palaṃ ca kuḍavaḥ prasthastathā cāḍhako droṇo goṇyapitāścaturguṇatayā nirdhāritāḥ syuḥ kramāt
- 27
यवः स्यात्सर्षपैः षड्भिर्गुञ्जा तु स्यात्त्रिभिर्यवैः
गुञ्जाभिः पञ्चभिश्चैकमाषकः परिकीर्तितः
yavaḥ syātsarṣapaiḥ ṣaḍbhirguñjā tu syāttribhiryavaiḥ
guñjābhiḥ pañcabhiścaikamāṣakaḥ parikīrtitaḥ
- 28
भवेत्षोडशभिर्माषैः सुवर्णस्तत्पुनः स्मृतः
चतुर्भिः पलम् एतस्य दशमो धरणो विदुः
दशपलानि धरणं चत्वारि सुवर्णानि निष्कः
bhavetṣoḍaśabhirmāṣaiḥ suvarṇastatpunaḥ smṛtaḥ
caturbhiḥ palam etasya daśamo dharaṇo viduḥ
daśapalāni dharaṇaṃ catvāri suvarṇāni niṣkaḥ
- 29
शुष्कं नवीनं सकलेषु योज्यम्द्रव्यं तथार्द्रं द्विगुणं प्रयोज्यम्
शुष्कस्य तावद्गुरु तीक्ष्णसत्त्वात्तदर्द्धभागः परिकल्पनीयः
śuṣkaṃ navīnaṃ sakaleṣu yojyamdravyaṃ tathārdraṃ dviguṇaṃ prayojyam
śuṣkasya tāvadguru tīkṣṇasattvāttadarddhabhāgaḥ parikalpanīyaḥ
- 30
गुञ्जादिमानम् आरभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः
द्रवार्द्रशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम्
guñjādimānam ārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ
dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam

