23 shlokas
- 1
स वा अवभृथम् अभ्यवैति
तद्यद् अवभृथम् अभ्यवैति
यो वा अस्य रसो ऽभूद् आहुतिभ्यो वा अस्य तम् अजीजनत्
अथैतच्छरीरं तस्मिन्न रसो ऽस्ति
तन्न परास्यम्
तद् अपो ऽभ्यवहरन्ति
रसो वा आपः
तद् अस्मिन्न् एतं रसं दधाति
तद् एनम् एतेन रसेन संगमयति
तद् एनम् अतो जनयति
स एनं जात एव संजनयति
तद्यद् अपो ऽभ्यवहरन्ति तस्माद् अवभृथः
sa vā avabhṛtham abhyavaiti
tadyad avabhṛtham abhyavaiti
yo vā asya raso 'bhūd āhutibhyo vā asya tam ajījanat
athaitaccharīraṃ tasminna raso 'sti
tanna parāsyam
tad apo 'bhyavaharanti
raso vā āpaḥ
tad asminn etaṃ rasaṃ dadhāti
tad enam etena rasena saṃgamayati
tad enam ato janayati
sa enaṃ jāta eva saṃjanayati
tadyad apo 'bhyavaharanti tasmād avabhṛthaḥ
- 2
अथ समिष्टयजूंषि जुहोति
समिष्टयजूंषि ह्य् एवान्तो यज्ञस्य
स हुत्वैव समिष्टयजूंषि यद् एतम् अभितो भवति तेन चात्वालम् उपसमायन्ति
स कृष्णविषाणाम्मेखलां च चात्वाले प्रास्यति
atha samiṣṭayajūṃṣi juhoti
samiṣṭayajūṃṣi hy evānto yajñasya
sa hutvaiva samiṣṭayajūṃṣi yad etam abhito bhavati tena cātvālam upasamāyanti
sa kṛṣṇaviṣāṇāmmekhalāṃ ca cātvāle prāsyati
- 3
माहिर्भूर्मा पृदाकुर् इति
असौ वा ऋजीषस्य स्वगाकारो यद् एनद् अपो ऽभ्यवहरन्ति
अथैष एवैतस्य स्वगाकारः
रज्जुर् इव हि सर्पाः
कूपा इव हि सर्पाणाम् आयतनानि
अस्ति वै मनुष्याणां च सर्पाणां च विभ्रातृव्यम् इव नेत्तद् अतः संभवद् इति
तस्माद् आह माहिर्भूर्मा पृदाकुर् इति
māhirbhūrmā pṛdākur iti
asau vā ṛjīṣasya svagākāro yad enad apo 'bhyavaharanti
athaiṣa evaitasya svagākāraḥ
rajjur iva hi sarpāḥ
kūpā iva hi sarpāṇām āyatanāni
asti vai manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ ca vibhrātṛvyam iva nettad ataḥ saṃbhavad iti
tasmād āha māhirbhūrmā pṛdākur iti
- 4
अथ वाचयत्य् उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थाम् अन्वेतवा उ इति
यथायम् उरुर् अभयो ऽनाष्ट्रः सूर्याय पन्था एवम्मे ऽयम् उरुर् अभयो ऽनाष्ट्रः पन्था अस्त्व् इत्य् एवैतद् आह
atha vācayaty uruṃ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthām anvetavā u iti
yathāyam urur abhayo 'nāṣṭraḥ sūryāya panthā evamme 'yam urur abhayo 'nāṣṭraḥ panthā astv ity evaitad āha
- 5
अपदे पादा प्रतिधातवे ऽकर् इति
यदि ह वा अप्य् अपाद्भवत्य् अलम् एव प्रतिक्रमणाय भवति
उतापवक्ता हृदयाविधश्चिद् इति
तद् एनं सर्वस्माद्धृद्याद् एनसः पाप्मनः प्रमुञ्चति
apade pādā pratidhātave 'kar iti
yadi ha vā apy apādbhavaty alam eva pratikramaṇāya bhavati
utāpavaktā hṛdayāvidhaścid iti
tad enaṃ sarvasmāddhṛdyād enasaḥ pāpmanaḥ pramuñcati
- 6
अथाह साम गायेति साम ब्रूहीति वा
गायेति त्व् एव ब्रूयात्
गायन्ति हि साम
तद्यत्साम गायति नेद् इदम्बहिर्धा यज्ञाच्छरीरं नाष्ट्रा रक्षांसि हिनसन्न् इति
साम हि नाष्ट्राणां रक्षसाम् अपहन्ता
athāha sāma gāyeti sāma brūhīti vā
gāyeti tv eva brūyāt
gāyanti hi sāma
tadyatsāma gāyati ned idambahirdhā yajñāccharīraṃ nāṣṭrā rakṣāṃsi hinasann iti
sāma hi nāṣṭrāṇāṃ rakṣasām apahantā
- 7
आग्नेय्यां गायति
अग्निर्हि रक्षसाम् अपहन्ता
अतिच्छन्दसि गायति
एषा वै सर्वाणि छन्दांसि यद् अतिच्छन्दाः
तस्माद् अतिच्छन्दसि गायति
āgneyyāṃ gāyati
agnirhi rakṣasām apahantā
aticchandasi gāyati
eṣā vai sarvāṇi chandāṃsi yad aticchandāḥ
tasmād aticchandasi gāyati
- 8
स गायत्य् अग्निष्टपति प्रतिदहत्य् अहावो ऽहाव इति
तन्नाष्ट्रा एवैतद्रक्षांस्य् अतो ऽपहन्ति
sa gāyaty agniṣṭapati pratidahaty ahāvo 'hāva iti
tannāṣṭrā evaitadrakṣāṃsy ato 'pahanti
- 9
त उदञ्चो निष्क्रामन्ति जघनेन चात्वालम् अग्रेणाग्नीध्रम्
स यस्यां ततो दिश्य् आपो भवन्ति तद्यन्ति
ta udañco niṣkrāmanti jaghanena cātvālam agreṇāgnīdhram
sa yasyāṃ tato diśy āpo bhavanti tadyanti
- 10
स यः स्यन्दमानानां स्थावरो ह्रदः स्यात्तम् अपो ऽभ्यवेयात्
एता वा अपां वरुणगृहीता याः स्यन्दमानानां न स्यन्दन्ते
वरुण्यो वा अवभृथो निर्वरुणतायै
यद्य् उ ता न विन्देद् अपि या एव काश्चापो ऽभ्यवेयात्
sa yaḥ syandamānānāṃ sthāvaro hradaḥ syāttam apo 'bhyaveyāt
etā vā apāṃ varuṇagṛhītā yāḥ syandamānānāṃ na syandante
varuṇyo vā avabhṛtho nirvaruṇatāyai
yady u tā na vinded api yā eva kāścāpo 'bhyaveyāt
- 11
तम् अपो ऽवक्रमयन्वाचयति नमो वरुणायाभिष्ठितो वरुणस्य पाश इति
तद् एनं सर्वस्माद्वरुणपाशात्सर्वस्माद्वरुण्यात्प्रमुञ्चति
tam apo 'vakramayanvācayati namo varuṇāyābhiṣṭhito varuṇasya pāśa iti
tad enaṃ sarvasmādvaruṇapāśātsarvasmādvaruṇyātpramuñcati
- 12
अथ चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा समिधम्प्रास्याभिजुहोत्य् अग्नेर् अनीकम् अप आविवेशापां नपात्प्रतिरक्षन्न् असुर्यम्
दमे दमे समिधं यक्ष्य् अग्ने प्रति ते जिह्वा घृतम् उच्चरण्यत्स्वाहेति
atha caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā samidhamprāsyābhijuhoty agner anīkam apa āviveśāpāṃ napātpratirakṣann asuryam
dame dame samidhaṃ yakṣy agne prati te jihvā ghṛtam uccaraṇyatsvāheti
- 13
अग्नेर्ह वै देवा यावद्वा यावद्वाप्सु प्रवेशयांचक्रुर्नेद् अतो नाष्ट्रा रक्षांस्य् उपोत्तिष्ठान् इति
अग्निर्हि रक्षसाम् अपहन्ता
तम् एतया च समिधैतया चाहुत्या समिन्द्धे समिद्धे देवेभ्यो जुहवानीति
agnerha vai devā yāvadvā yāvadvāpsu praveśayāṃcakrurned ato nāṣṭrā rakṣāṃsy upottiṣṭhān iti
agnirhi rakṣasām apahantā
tam etayā ca samidhaitayā cāhutyā saminddhe samiddhe devebhyo juhavānīti
- 14
अथापरं चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वाश्राव्याह समिधो यजेति
सो ऽपबर्हिषश्चतुरः प्रयाजान्यजति
प्रजा वै बर्हिः
वरुण्यो वा अवभृथः
नेत्प्रजा वरुणो गृह्णाद् इति
तस्माद् अपबर्हिषश्चतुरः प्रयाजान्यजति
athāparaṃ caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvāśrāvyāha samidho yajeti
so 'pabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati
prajā vai barhiḥ
varuṇyo vā avabhṛthaḥ
netprajā varuṇo gṛhṇād iti
tasmād apabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati
- 15
अथ वारुण एककपालः पुरोडाशो भवति
यो वा अस्य रसो ऽभूद् आहुतिभ्यो वा अस्य तम् अजीजनत्
अथैतच्छरीरम्
तस्मिन्न रसो ऽस्ति
रसो वै पुरोडाशः
तद् अस्मिन्न् एतं रसं दधाति
तद् एनम् एतेन रसेन संगमयति
तद् एनम् अतो जनयति
स एनं जात एव संजनयति
तस्माद्वारुण एककपालः पुरोडाशो भवति
atha vāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati
yo vā asya raso 'bhūd āhutibhyo vā asya tam ajījanat
athaitaccharīram
tasminna raso 'sti
raso vai puroḍāśaḥ
tad asminn etaṃ rasaṃ dadhāti
tad enam etena rasena saṃgamayati
tad enam ato janayati
sa enaṃ jāta eva saṃjanayati
tasmādvāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati
- 16
स आज्यस्योपस्तीर्य पुरोडाशस्यावद्यन्न् आह वरुणायानुब्रूहीति
अत्र हैक ऋजीषस्य द्विर् अवद्यन्ति
तद् उ तथा न कुर्यात्
शरीरं वा एतद्भवति नालम् आहुत्यै
द्विर् अवद्यति
सकृद् अभिघारयति
प्रत्यनक्त्य् अवदाने
आश्राव्याह वरुणं यजेति
वषट्कृते जुहोति
sa ājyasyopastīrya puroḍāśasyāvadyann āha varuṇāyānubrūhīti
atra haika ṛjīṣasya dvir avadyanti
tad u tathā na kuryāt
śarīraṃ vā etadbhavati nālam āhutyai
dvir avadyati
sakṛd abhighārayati
pratyanakty avadāne
āśrāvyāha varuṇaṃ yajeti
vaṣaṭkṛte juhoti
- 17
अथाज्यस्योपस्तीर्य पुरोडाशम् अवदधद् आहाग्नीवरुणाभ्याम् अनुब्रूहीति
तत्स्विष्टकृते
स यन्नाग्नय इत्य् आह नेद् अग्निं वरुणो गृह्णाद् इति
स यद्य् अमुत्रर्जीषस्य द्विर् अवद्येद् अथात्र सकृत्
यद्य् उ न नाद्रियेत
अथोपरिष्टाद्द्विर् आज्यस्याभिघारयति
आश्राव्याहाग्नीवरुणौ यजेति
वषट्कृते जुहोति
athājyasyopastīrya puroḍāśam avadadhad āhāgnīvaruṇābhyām anubrūhīti
tatsviṣṭakṛte
sa yannāgnaya ity āha ned agniṃ varuṇo gṛhṇād iti
sa yady amutrarjīṣasya dvir avadyed athātra sakṛt
yady u na nādriyeta
athopariṣṭāddvir ājyasyābhighārayati
āśrāvyāhāgnīvaruṇau yajeti
vaṣaṭkṛte juhoti
- 18
ता वा एताः षड् आहुतयो भवन्ति
षड्वा ऋतवः संवत्सरस्य
संवत्सरो वरुणः
तस्मात्षड् आहुतयो भवन्ति
tā vā etāḥ ṣaḍ āhutayo bhavanti
ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya
saṃvatsaro varuṇaḥ
tasmātṣaḍ āhutayo bhavanti
- 19
एतद् आदित्यानाम् अयनम्
आदित्यानीमानि यजूंषीत्य् आहुः
स यावद् अस्य वशः स्याद् एवम् एव चिकीर्षेत्
यद्य् उ एनम् इतरथा यजमानः कर्तवै ब्रूयाद् इतरथो तर्हि कुर्यात्
एतान् एव चतुरः प्रयाजान् अपबर्हिषो यजेद्द्वाव् आज्यभागौ वरुणम् अग्नीवरुणौ द्वाव् अनुयाजाव् अपबर्हिषौ
तद्दश
दशाक्षरा वै विराट्
विराड्वै यज्ञः
तद्विराजम् एवैतद्यज्ञम् अभिसंपादयति
etad ādityānām ayanam
ādityānīmāni yajūṃṣīty āhuḥ
sa yāvad asya vaśaḥ syād evam eva cikīrṣet
yady u enam itarathā yajamānaḥ kartavai brūyād itaratho tarhi kuryāt
etān eva caturaḥ prayājān apabarhiṣo yajeddvāv ājyabhāgau varuṇam agnīvaruṇau dvāv anuyājāv apabarhiṣau
taddaśa
daśākṣarā vai virāṭ
virāḍvai yajñaḥ
tadvirājam evaitadyajñam abhisaṃpādayati
- 20
एतद् अङ्गिरसाम् अयनम्
अतो ऽन्यतरत्कृत्वा यस्मिन्कुम्भ ऋजीषम्भवति तं प्रप्लावयति समुद्रे ते हृदयम् अप्स्व् अन्तर् इति
आपो वै समुद्रः
रसो वा आपः
तद् अस्मिन्न् एतं रसं दधाति
तद् एनम् एतेन रसेन संगमयति
तद् एनम् अतो जनयति
स एनं जात एव संजनयति
सं त्वा विशन्त्व् ओषधीर् उताप इति
तद् अस्मिन्न् उभयं रसं दधाति यश्चौषधिषु यश्चाप्सु
यज्ञस्य त्वा यज्ञपते सूक्तोक्तौ नमोवाके विधेम यत्स्वाहेति
तद्यद् एव यज्ञस्य साधु तद् एवास्मिन्न् एतद्दधाति
etad aṅgirasām ayanam
ato 'nyataratkṛtvā yasminkumbha ṛjīṣambhavati taṃ praplāvayati samudre te hṛdayam apsv antar iti
āpo vai samudraḥ
raso vā āpaḥ
tad asminn etaṃ rasaṃ dadhāti
tad enam etena rasena saṃgamayati
tad enam ato janayati
sa enaṃ jāta eva saṃjanayati
saṃ tvā viśantv oṣadhīr utāpa iti
tad asminn ubhayaṃ rasaṃ dadhāti yaścauṣadhiṣu yaścāpsu
yajñasya tvā yajñapate sūktoktau namovāke vidhema yatsvāheti
tadyad eva yajñasya sādhu tad evāsminn etaddadhāti
- 21
अथानुसृज्योपतिष्ठते देवीर् आप एष वो गर्भ इति
अपां ह्य् एष गर्भः
तं सुप्रीतं सुभृतम्बिभृतेति तद् एनम् अद्भ्यः परिददाति गुप्त्यै
देव सोमैष ते लोक इति
आपो ह्य् एतस्य लोकस्तस्मिञ्छं च वक्ष्व परि च वक्ष्वेति
तस्मिन्नः शं चैधि सर्वाभ्यश्च न आर्तिभ्यो गोपायेत्य् एवैतद् आह
athānusṛjyopatiṣṭhate devīr āpa eṣa vo garbha iti
apāṃ hy eṣa garbhaḥ
taṃ suprītaṃ subhṛtambibhṛteti tad enam adbhyaḥ paridadāti guptyai
deva somaiṣa te loka iti
āpo hy etasya lokastasmiñchaṃ ca vakṣva pari ca vakṣveti
tasminnaḥ śaṃ caidhi sarvābhyaśca na ārtibhyo gopāyety evaitad āha
- 22
अथोपमारयत्य् अवभृथ निचुम्पुण निचेरुर् असि निचुम्पुणः अव देवैर्देवकृतम् एनो यासिषम् अव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् इति
अव ह्य् एतद्देवैर्देवकृतम् एनो ऽयासीत्सोमेन राज्ञाव मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् इति
अव ह्य् एतन्मर्त्यैर्मर्त्यकृतम् एनो ऽयासीत्पशुना पुरोडाशेन
पुरुराव्णो देव रिषस्पाहीति
सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेत्य् एवैतद् आह
athopamārayaty avabhṛtha nicumpuṇa nicerur asi nicumpuṇaḥ ava devairdevakṛtam eno yāsiṣam ava martyairmartyakṛtam iti
ava hy etaddevairdevakṛtam eno 'yāsītsomena rājñāva martyairmartyakṛtam iti
ava hy etanmartyairmartyakṛtam eno 'yāsītpaśunā puroḍāśena
pururāvṇo deva riṣaspāhīti
sarvābhyo mārtibhyo gopāyety evaitad āha
- 23
अथाभ्यवेत्य स्नातो ऽन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः
ताव् अन्ये वाससी परिधायोदेतः
स यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येतैवं सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते
तस्मिन्न तावच्चनैनो भवति यावत्कुमारे ऽदति
स येनैव निष्क्रामन्ति तेन पुनर् आयन्ति
पुनर् एत्याहवनीये समिधम् अभ्यादधाति देवानां समिद् असीति
यजमानम् एवैतया समिन्द्धे
देवानां हि समिद्धिम् अनु यजमानः समिध्यते
athābhyavetya snāto 'nyo'nyasya pṛṣṭhe pradhāvataḥ
tāv anye vāsasī paridhāyodetaḥ
sa yathāhistvaco nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate
tasminna tāvaccanaino bhavati yāvatkumāre 'dati
sa yenaiva niṣkrāmanti tena punar āyanti
punar etyāhavanīye samidham abhyādadhāti devānāṃ samid asīti
yajamānam evaitayā saminddhe
devānāṃ hi samiddhim anu yajamānaḥ samidhyate

