39 shlokas
- 1
सूर्यो ह वा अग्निहोत्रम्
तद्यद् एतस्या अग्र आहुतेर् उदैत्तस्मात्सूर्यो ऽग्निहोत्रम्
sūryo ha vā agnihotram
tadyad etasyā agra āhuter udaittasmātsūryo 'gnihotram
- 2
स यत्सायम् अस्तमिते जुहोति य इदं तस्मिन्न् इह सति जुहवानीति
अथ यत्प्रातर् अनुदिते जुहोति य इदं तस्मिन्न् इह सति जुहवानीति
तस्माद्वै सूर्यो ऽग्निहोत्रम् इत्य् आहुः
sa yatsāyam astamite juhoti ya idaṃ tasminn iha sati juhavānīti
atha yatprātar anudite juhoti ya idaṃ tasminn iha sati juhavānīti
tasmādvai sūryo 'gnihotram ity āhuḥ
- 3
अथ यद् अस्तम् एति तद् अग्नाव् एव योनौ गर्भो भूत्वा प्रविशति
तं गर्भं भवन्तम् इमाः सर्वाः प्रजा अनु गर्भा भवन्ति
ईलिता हि शेरे संजानानाः
अथ यद्रात्रिस्तिर एवैतत्करोति तिर इव हि गर्भाः
atha yad astam eti tad agnāv eva yonau garbho bhūtvā praviśati
taṃ garbhaṃ bhavantam imāḥ sarvāḥ prajā anu garbhā bhavanti
īlitā hi śere saṃjānānāḥ
atha yadrātristira evaitatkaroti tira iva hi garbhāḥ
- 4
स यत्सायम् अस्तम् इते जुहोति गर्भम् एवैतत्सन्तम् अभिजुहोति गर्भं सन्तम् अभिकरोति
स यद्गर्भं सन्तम् अभिजुहोति तस्माद् इमे गर्भा अनश्नन्तो जीवन्ति
sa yatsāyam astam ite juhoti garbham evaitatsantam abhijuhoti garbhaṃ santam abhikaroti
sa yadgarbhaṃ santam abhijuhoti tasmād ime garbhā anaśnanto jīvanti
- 5
अथ यत्प्रातर् अनुदिते जुहोति प्रजनयत्य् एवैनम्
एतत्सो ऽयं तेजो भूत्वा विभ्राजमान उदेति
शश्वद्ध वै नोदियाद्यद् अस्मिन्न् एताम् आहुतिं न जुहुयात्
तस्माद्वा एताम् आहुतिं जुहोति
atha yatprātar anudite juhoti prajanayaty evainam
etatso 'yaṃ tejo bhūtvā vibhrājamāna udeti
śaśvaddha vai nodiyādyad asminn etām āhutiṃ na juhuyāt
tasmādvā etām āhutiṃ juhoti
- 6
स यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येतैवं रात्रेः पाप्मनो निर्मुच्यते
यथा ह वा अहिस्त्वचो निर्मुच्येतैवं सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति
तद् एतस्यैवानु प्रजातिम् इमाः सर्वाः प्रजा अनुप्रजायन्ते
वि हि सृज्यन्ते यथार्थम्
sa yathāhistvaco nirmucyetaivaṃ rātreḥ pāpmano nirmucyate
yathā ha vā ahistvaco nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate ya evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti
tad etasyaivānu prajātim imāḥ sarvāḥ prajā anuprajāyante
vi hi sṛjyante yathārtham
- 7
स यः पुरादित्यस्यास्तमयाद् आहवनीयम् उद्धरत्य् एते वै विश्वे देवा रश्मयः
अथ यत्परम्भाः प्रजापतिर्वा स इन्द्रो वा
एतद् उ ह वै विश्वे देवा अग्निहोत्रं जुह्वतो गृहान् आगच्छन्ति
स यस्यानुद्धृतम् आगच्छन्ति तस्माद्देवा अपप्रयन्ति
तद्वा अस्मै तद्व्यृध्यते यस्माद्देवा अपप्रयन्ति
तस्यानु व्यृद्धिं यश्च वेद यश्च नानुद्धृतम् अभ्यस्तम् अगाद् इत्य् आहुः
sa yaḥ purādityasyāstamayād āhavanīyam uddharaty ete vai viśve devā raśmayaḥ
atha yatparambhāḥ prajāpatirvā sa indro vā
etad u ha vai viśve devā agnihotraṃ juhvato gṛhān āgacchanti
sa yasyānuddhṛtam āgacchanti tasmāddevā apaprayanti
tadvā asmai tadvyṛdhyate yasmāddevā apaprayanti
tasyānu vyṛddhiṃ yaśca veda yaśca nānuddhṛtam abhyastam agād ity āhuḥ
- 8
अथ यः पुरादित्यस्यास्तमयाद् आहवनीयम् उद्धरति यथा श्रेयस्य् आगमिष्यत्य् आवसथेनोपक्ᄆप्तेनोपासीतैवं तत्
स यस्योद्धृतम् आगच्छन्ति तस्याहवनीयम्प्रविशन्ति तस्याहवनीये निविशन्ते
atha yaḥ purādityasyāstamayād āhavanīyam uddharati yathā śreyasy āgamiṣyaty āvasathenopakᄆptenopāsītaivaṃ tat
sa yasyoddhṛtam āgacchanti tasyāhavanīyampraviśanti tasyāhavanīye niviśante
- 9
स यत्सायम् अस्तम् इते जुहोत्य् अग्नाव् एवैभ्य एतत्प्रविष्टेभ्यो जुहोति
अथ यत्प्रातर् अनुदिते जुहोत्य् अप्रेतेभ्य एवैभ्य एतज्जुहोति
तस्माद् उदितहोमिनां विच्छिन्नम् अग्निहोत्रम्मन्यामह इति ह स्माहासुरिः
यथा शून्यम् आवसथम् आहरेद् एवं तद् इति
sa yatsāyam astam ite juhoty agnāv evaibhya etatpraviṣṭebhyo juhoti
atha yatprātar anudite juhoty apretebhya evaibhya etajjuhoti
tasmād uditahomināṃ vicchinnam agnihotrammanyāmaha iti ha smāhāsuriḥ
yathā śūnyam āvasatham āhared evaṃ tad iti
- 10
द्वयं वा इदं जीवनं मूलि चैवामूलं च
तद् उभयं देवानां सन्मनुष्या उपजीवन्ति
पशवो ऽमूला ओषधयो मूलिन्यः
ते पशवो ऽमूला ओषधीर्मूलिनीर्जग्ध्वापः पीत्वा तत एष रसः सम्भवति
dvayaṃ vā idaṃ jīvanaṃ mūli caivāmūlaṃ ca
tad ubhayaṃ devānāṃ sanmanuṣyā upajīvanti
paśavo 'mūlā oṣadhayo mūlinyaḥ
te paśavo 'mūlā oṣadhīrmūlinīrjagdhvāpaḥ pītvā tata eṣa rasaḥ sambhavati
- 11
स यत्सायम् अस्तम् इते जुहोत्य् अस्य रसस्य जीवनस्य देवेभ्यो जुहवानि यद् एषाम् इदं सद् उपजीवाम इति
स यत्ततो रात्र्याश्नाति हुतोच्छिष्टम् एव तन्निरवत्तबल्य् अश्नाति
हुतोच्छिष्टस्य ह्य् एवाग्निहोत्रं जुह्वद् अशिता
sa yatsāyam astam ite juhoty asya rasasya jīvanasya devebhyo juhavāni yad eṣām idaṃ sad upajīvāma iti
sa yattato rātryāśnāti hutocchiṣṭam eva tanniravattabaly aśnāti
hutocchiṣṭasya hy evāgnihotraṃ juhvad aśitā
- 12
अथ यत्प्रातर् अनुदिते जुहोत्य् अस्य रसस्य जीवनस्य देवेभ्यो जुहवानि यद् एषाम् इदं सद् उपजीवाम इति
स यत्ततो ऽह्नाश्नाति हुतोच्छिष्टम् एव तन्निरवत्तबल्य् अश्नाति
हुतोच्छिष्टस्य ह्य् एवाग्निहोत्रं जुह्वद् अशिता
atha yatprātar anudite juhoty asya rasasya jīvanasya devebhyo juhavāni yad eṣām idaṃ sad upajīvāma iti
sa yattato 'hnāśnāti hutocchiṣṭam eva tanniravattabaly aśnāti
hutocchiṣṭasya hy evāgnihotraṃ juhvad aśitā
- 13
तद् आहुः सम् एवान्ये यज्ञास्तिष्ठन्ते
अग्निहोत्रम् एव न संतिष्ठते
अपि द्वादशसंवत्सरम् अन्तवद् एव अथैतद् एवानन्तम्
सायं हि हुत्वा वेद प्रातर्होष्यामीति
प्रातर्हुत्वा वेद पुनः सायं होष्यामीति
तद् एतद् अनुपस्थितम् अग्निहोत्रम्
तस्यानुपस्थितिम् अन्व् अनुपस्थिता इमाः प्रजाः प्रजायन्ते
अनुपस्थितो ह वै श्रिया प्रजया प्रजायते य एवम् एतद् अनुपस्थितम् अग्निहोत्रं वेद
tad āhuḥ sam evānye yajñāstiṣṭhante
agnihotram eva na saṃtiṣṭhate
api dvādaśasaṃvatsaram antavad eva athaitad evānantam
sāyaṃ hi hutvā veda prātarhoṣyāmīti
prātarhutvā veda punaḥ sāyaṃ hoṣyāmīti
tad etad anupasthitam agnihotram
tasyānupasthitim anv anupasthitā imāḥ prajāḥ prajāyante
anupasthito ha vai śriyā prajayā prajāyate ya evam etad anupasthitam agnihotraṃ veda
- 14
तद्दुग्ध्वाधिश्रयति शृतम् असद् इति
तद् आहुर्यर्ह्य् उदन्तं तर्हि जुहुयाद् इति
तद्वै नोदन्तं कुर्यात्
उप ह दहेद्यद् उदन्तं कुर्यात्
अप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धम्
तस्मान्नोदन्तं कुर्यात्
taddugdhvādhiśrayati śṛtam asad iti
tad āhuryarhy udantaṃ tarhi juhuyād iti
tadvai nodantaṃ kuryāt
upa ha dahedyad udantaṃ kuryāt
aprajajñi vai reta upadagdham
tasmānnodantaṃ kuryāt
- 15
अधिश्रित्यैव जुहुयात्
यन्न्व् एवैतद् अग्ने रेतस्तेन न्व् एव शृतम्
यद्व् एनद् अग्नाव् अधिश्रयन्ति तेनो एव शृतम्
तस्माद् अधिश्रित्यैव जुहुयात्
adhiśrityaiva juhuyāt
yannv evaitad agne retastena nv eva śṛtam
yadv enad agnāv adhiśrayanti teno eva śṛtam
tasmād adhiśrityaiva juhuyāt
- 16
तद् अवज्योतयति शृतं वेदानीति
अथापः प्रत्यानयति शान्त्यै न्व् एव रसस्यो चैव सर्वत्वाय
इदं हि यदा वर्षत्य् अथौषधयो जायन्ते
ओषधीर्जग्ध्वापः पीत्वा तत एष रसः सम्भवति
तस्माद् उ रसस्यो चैव सर्वत्वाय
तस्माद्यद्य् एनं क्षीरं केवलम्पाने ऽभ्याभवेद् उदस्तोकम् आश्चोतयितवै ब्रूयाच्छान्त्यै न्व् एव रसस्यो चैव सर्वत्वाय
tad avajyotayati śṛtaṃ vedānīti
athāpaḥ pratyānayati śāntyai nv eva rasasyo caiva sarvatvāya
idaṃ hi yadā varṣaty athauṣadhayo jāyante
oṣadhīrjagdhvāpaḥ pītvā tata eṣa rasaḥ sambhavati
tasmād u rasasyo caiva sarvatvāya
tasmādyady enaṃ kṣīraṃ kevalampāne 'bhyābhaved udastokam āścotayitavai brūyācchāntyai nv eva rasasyo caiva sarvatvāya
- 17
अथ चतुर् उन्नयति
चतुर्धाविहितं हीदम्पयः
अथ समिधम् आदायोदाद्रवति समिद्धहोमायैव
सो ऽनुपसाद्य पूर्वाम् आहुतिं जुहोति
स यद् उपसादयेद्यथा यस्मा अशनम् आहरिष्यन्त्स्यात्तद् अन्तरा निदध्याद् एवं तत्
अथ यद् अनुपसाद्य यथा यस्मा अशनम् आहरेत्तस्मा आहृत्यैवोपनिदध्याद् एवं तत्
उपसाद्योत्तरां नानावीर्ये एवैने एतत्करोति
मनश्च ह वै वाक्चैते आहुती
तन्मनश्चैवैतद्वाचं च व्यावर्तयति
तस्माद् इदम्मनश्च वाक्च समानम् एव सन्नानेव
atha catur unnayati
caturdhāvihitaṃ hīdampayaḥ
atha samidham ādāyodādravati samiddhahomāyaiva
so 'nupasādya pūrvām āhutiṃ juhoti
sa yad upasādayedyathā yasmā aśanam āhariṣyantsyāttad antarā nidadhyād evaṃ tat
atha yad anupasādya yathā yasmā aśanam āharettasmā āhṛtyaivopanidadhyād evaṃ tat
upasādyottarāṃ nānāvīrye evaine etatkaroti
manaśca ha vai vākcaite āhutī
tanmanaścaivaitadvācaṃ ca vyāvartayati
tasmād idammanaśca vākca samānam eva sannāneva
- 18
स वै द्विर् अग्नौ जुहोति द्विर् उपमार्ष्टि द्विः प्राश्नाति चतुर् उन्नयति
तद्दश
दशाक्षरा वै विराट्
विराड्वै यज्ञः
तद्विराजम् एवैतद्यज्ञम् अभिसंपादयति
sa vai dvir agnau juhoti dvir upamārṣṭi dviḥ prāśnāti catur unnayati
taddaśa
daśākṣarā vai virāṭ
virāḍvai yajñaḥ
tadvirājam evaitadyajñam abhisaṃpādayati
- 19
स यद् अग्नौ जुहोति तद्देवेषु जुहोति
तस्माद्देवाः सन्ति
अथ यद् उपमार्ष्टि तत्पितृषु चौषधीषु च जुहोति
तस्मात्पितरश्चौषधयश्च सन्ति
अथ यद्धुत्वा प्राश्नाति तन्मनुष्येषु जुहोति
तस्मान्मनुष्याः सन्ति
sa yad agnau juhoti taddeveṣu juhoti
tasmāddevāḥ santi
atha yad upamārṣṭi tatpitṛṣu cauṣadhīṣu ca juhoti
tasmātpitaraścauṣadhayaśca santi
atha yaddhutvā prāśnāti tanmanuṣyeṣu juhoti
tasmānmanuṣyāḥ santi
- 20
या वै प्रजा यज्ञे ऽनन्वाभक्ताः पराभूता वै ताः
एवम् एवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता यज्ञमुख आभजति
तेनो ह पशवो ऽन्वाभक्ता यन्मनुष्यान् अनु पशवः
yā vai prajā yajñe 'nanvābhaktāḥ parābhūtā vai tāḥ
evam evaitadyā imāḥ prajā aparābhūtāstā yajñamukha ābhajati
teno ha paśavo 'nvābhaktā yanmanuṣyān anu paśavaḥ
- 21
तद् उ होवाच याज्ञवल्क्यो न वै यज्ञ इव मन्तवै पाकयज्ञ इव वा इति
इदं हि यद् अन्यस्मिन्यज्ञे स्रुच्य् अवद्यति सर्वं तद् अग्नौ जुहोति
अथैतद् अग्नौ हुत्वोत्सृप्याचामति निर्लेढि
तद् अस्य पाकयज्ञस्येवेति
तद् अस्य तत्पशव्यं रूपम्
पशव्यो हि पाकयज्ञः
tad u hovāca yājñavalkyo na vai yajña iva mantavai pākayajña iva vā iti
idaṃ hi yad anyasminyajñe srucy avadyati sarvaṃ tad agnau juhoti
athaitad agnau hutvotsṛpyācāmati nirleḍhi
tad asya pākayajñasyeveti
tad asya tatpaśavyaṃ rūpam
paśavyo hi pākayajñaḥ
- 22
सैषैकाहुतिर् एवाग्रे याम् एवामूं प्रजापतिर् अजुहोत्
अथ यद् एत एतत्पश्चेवाध्रियन्ताग्निर्यो ऽयम्पवते सूर्यस्तस्माद् एषा द्वितीयाहुतिर्हूयते
saiṣaikāhutir evāgre yām evāmūṃ prajāpatir ajuhot
atha yad eta etatpaścevādhriyantāgniryo 'yampavate sūryastasmād eṣā dvitīyāhutirhūyate
- 23
सा या पूर्वाहुतिः साग्निहोत्रस्य देवता
तस्मात्तस्यै जुहोति
अथ योत्तरा स्विष्टकृद्भाजनम् एव सा
तस्मात्ताम् उत्तरार्धे जुहोति
एषा हि दिक्स्विष्टकृतः
तन्मिथुनायैवैषा द्वितीयाहुतिर्हूयते
द्वन्द्वं हि मिथुनं प्रजननम्
sā yā pūrvāhutiḥ sāgnihotrasya devatā
tasmāttasyai juhoti
atha yottarā sviṣṭakṛdbhājanam eva sā
tasmāttām uttarārdhe juhoti
eṣā hi diksviṣṭakṛtaḥ
tanmithunāyaivaiṣā dvitīyāhutirhūyate
dvandvaṃ hi mithunaṃ prajananam
- 24
तद्द्वयम् एवैते आहुती भूतं चैव भविष्यच्च जातं च जनिष्यमाणं चागतं चाशा चाद्य च श्वश्च
तद्द्वयम् एवानु
taddvayam evaite āhutī bhūtaṃ caiva bhaviṣyacca jātaṃ ca janiṣyamāṇaṃ cāgataṃ cāśā cādya ca śvaśca
taddvayam evānu
- 25
आत्मैव भूतम्
अद्धा हि तद्यद्भूतम् अद्धो तद्यद् आत्मा
प्रजैव भविष्यत्
अनद्धा हि तद्यद्भविष्यद् अनद्धो तद्यत्प्रजा
ātmaiva bhūtam
addhā hi tadyadbhūtam addho tadyad ātmā
prajaiva bhaviṣyat
anaddhā hi tadyadbhaviṣyad anaddho tadyatprajā
- 26
आत्मैव जातम्
अद्धा हि तद्यज्जातम् अद्धो तद्यद् आत्मा
प्रजैव जनिष्यमाणम्
अनद्धा हि तद्यज्जनिष्यमाणम् अनद्धो तद्यत्प्रजा
ātmaiva jātam
addhā hi tadyajjātam addho tadyad ātmā
prajaiva janiṣyamāṇam
anaddhā hi tadyajjaniṣyamāṇam anaddho tadyatprajā
- 27
आत्मैवागतम्
अद्धा हि तद्यद् आगतम् अद्धो तद्यद् आत्मा
प्रजैवाशा
अनद्धा हि तद्यद् आशानद्धो तद्यत्प्रजा
ātmaivāgatam
addhā hi tadyad āgatam addho tadyad ātmā
prajaivāśā
anaddhā hi tadyad āśānaddho tadyatprajā
- 28
आत्मैवाद्य
अद्धा हि तद्यद् अद्याद्धो तद्यद् आत्मा
प्रजैव श्वः
अनद्धा हि तद्यच्छ्वो ऽनद्धो तद्यत्प्रजा
ātmaivādya
addhā hi tadyad adyāddho tadyad ātmā
prajaiva śvaḥ
anaddhā hi tadyacchvo 'naddho tadyatprajā
- 29
सा या पूर्वाहुतिः सात्मानम् अभि हूयते
ताम्मन्त्रेण जुहोति
अद्धा हि तद्यन्मन्त्रो ऽद्धो तद्यद् आत्मा
अथ योत्तरा सा प्रजाम् अभि हूयते
तां तूष्णीं जुहोति
अनद्धा हि तद्यत्तूष्णीम् अनद्धो तद्यत्प्रजा
sā yā pūrvāhutiḥ sātmānam abhi hūyate
tāmmantreṇa juhoti
addhā hi tadyanmantro 'ddho tadyad ātmā
atha yottarā sā prajām abhi hūyate
tāṃ tūṣṇīṃ juhoti
anaddhā hi tadyattūṣṇīm anaddho tadyatprajā
- 30
स जुहोत्य् अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिर् अग्निः स्वाहेति
अथ प्रातः सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति
तत्सत्येनैव हूयते
यदा ह्य् एव सूर्यो ऽस्तम् एत्य् अथाग्निर्ज्योतिः
यदा सूर्य उदेत्य् अथ सूर्यो ज्योतिः
यद्वै सत्येन हूयते तद्देवान्गच्छति
sa juhoty agnirjyotirjyotir agniḥ svāheti
atha prātaḥ sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti
tatsatyenaiva hūyate
yadā hy eva sūryo 'stam ety athāgnirjyotiḥ
yadā sūrya udety atha sūryo jyotiḥ
yadvai satyena hūyate taddevāngacchati

