9 shlokas
- 1
व्यृद्धम् उ वा एतद्यज्ञस्य
यद् अयजुष्केण क्रियत इमाम् अगृभ्णन्रशनाम् ऋतस्येत्यश्वाभिधानीम् आदत्ते यजुष्कृत्यै यज्ञस्य समृद्ध्यै द्वादशारत्निर्भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव यज्ञमाप्नोति
vyṛddham u vā etadyajñasya
yad ayajuṣkeṇa kriyata imām agṛbhṇanraśanām ṛtasyetyaśvābhidhānīm ādatte yajuṣkṛtyai yajñasya samṛddhyai dvādaśāratnirbhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarameva yajñamāpnoti
- 2
तदाहुः
द्वादशारत्नी रशना कार्या३ त्रयोदशारत्नी३र् इत्य् ऋषभो वा एष ऋतूनां यत्संवत्सरस्तस्य त्रयोदशो मासो विष्टपमृषभ एष यज्ञानां यदश्वमेधो यथा वा ऋषभस्य विष्टपम् एवमेतस्य विष्टपं त्रयोदशम् अरत्निं रशनायामुपादध्यात्तद्यथर्षभस्य विष्टपं संस्क्रियते तादृक्तत्
tadāhuḥ
dvādaśāratnī raśanā kāryā3 trayodaśāratnī3r ity ṛṣabho vā eṣa ṛtūnāṃ yatsaṃvatsarastasya trayodaśo māso viṣṭapamṛṣabha eṣa yajñānāṃ yadaśvamedho yathā vā ṛṣabhasya viṣṭapam evametasya viṣṭapaṃ trayodaśam aratniṃ raśanāyāmupādadhyāttadyatharṣabhasya viṣṭapaṃ saṃskriyate tādṛktat
- 3
अभिधा असीति
तस्माद् अश्वमेधयाजी सर्वा दिशोऽभिजयति भुवनम् असीति भुवनं तज्जयति यन्तासि धर्तेति यन्तारम् एवैनं धर्तारं करोति स त्वमग्निं वैश्वानरम् इत्यग्निम् एवैनं वैश्वानरं गमयति सप्रथसं गच्छेति प्रजयैवैनम्पशुभिः प्रथयति स्वाहाकृत इति वषट्कार एवास्यैष स्वगा त्वा देवेभ्य इति देवेभ्य एवैनं स्वगाकरोति प्रजापतय इति प्राजापत्यो ऽश्वः स्वयैवैनं देवतया समर्धयति
abhidhā asīti
tasmād aśvamedhayājī sarvā diśo'bhijayati bhuvanam asīti bhuvanaṃ tajjayati yantāsi dharteti yantāram evainaṃ dhartāraṃ karoti sa tvamagniṃ vaiśvānaram ityagnim evainaṃ vaiśvānaraṃ gamayati saprathasaṃ gaccheti prajayaivainampaśubhiḥ prathayati svāhākṛta iti vaṣaṭkāra evāsyaiṣa svagā tvā devebhya iti devebhya evainaṃ svagākaroti prajāpataya iti prājāpatyo 'śvaḥ svayaivainaṃ devatayā samardhayati
- 4
ईश्वरो वा एषः
आर्तिम् आर्तोर्यो ब्रह्मणे देवेभ्यो ऽप्रतिप्रोच्याश्वं बध्नाति ब्रह्मन्नश्वम्भन्त्स्यामि देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्यासमिति ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मण एवैनम्प्रतिप्रोच्य बध्नाति नार्तिमार्छति तं बधान देवेभ्यः प्रजापतये तेन राध्नुहीति ब्रह्मा प्रसौति स्वयैवैनं देवतया समर्धयत्यथ प्रोक्षत्यसावेव बन्धुः
īśvaro vā eṣaḥ
ārtim ārtoryo brahmaṇe devebhyo 'pratiprocyāśvaṃ badhnāti brahmannaśvambhantsyāmi devebhyaḥ prajāpataye tena rādhyāsamiti brahmāṇamāmantrayate brahmaṇa evainampratiprocya badhnāti nārtimārchati taṃ badhāna devebhyaḥ prajāpataye tena rādhnuhīti brahmā prasauti svayaivainaṃ devatayā samardhayatyatha prokṣatyasāveva bandhuḥ
- 5
स प्रोक्षति
प्रजापतये त्वा जुष्टम्प्रोक्षामीति प्रजापतिर्वै देवानां वीर्यवत्तमो वीर्यमेवास्मिन्दधाति तस्माद् अश्वः पशूनां वीर्यवत्तमः
sa prokṣati
prajāpataye tvā juṣṭamprokṣāmīti prajāpatirvai devānāṃ vīryavattamo vīryamevāsmindadhāti tasmād aśvaḥ paśūnāṃ vīryavattamaḥ
- 6
इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टम्प्रोक्षामीति
इन्द्राग्नी वै देवानाम् ओजस्वितमा ओज एवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनाम् ओजस्वितमः
indrāgnibhyāṃ tvā juṣṭamprokṣāmīti
indrāgnī vai devānām ojasvitamā oja evāsmindadhāti tasmādaśvaḥ paśūnām ojasvitamaḥ
- 7
वायवे त्वा जुष्टम्प्रोक्षामीति
वायुर्वै देवानामाशिष्ठो जवमेवास्मिन्दधाति तस्मादश्वः पशूनाम् आशिष्ठः
vāyave tvā juṣṭamprokṣāmīti
vāyurvai devānāmāśiṣṭho javamevāsmindadhāti tasmādaśvaḥ paśūnām āśiṣṭhaḥ
- 8
विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टम्प्रोक्षामीति
विश्वे वै देवा देवानां यशस्वितमा यश एवास्मिन्दधाति तस्माद् अश्वः पशूनां यशस्वितमः सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यो जुष्टम्प्रोक्षामीति
viśvebhyastvā devebhyo juṣṭamprokṣāmīti
viśve vai devā devānāṃ yaśasvitamā yaśa evāsmindadhāti tasmād aśvaḥ paśūnāṃ yaśasvitamaḥ sarvebhyastvā devebhyo juṣṭamprokṣāmīti
- 9
तदाहुः
यत्प्राजापत्यो ऽश्वो ऽथ कथाप्यन्याभ्यो देवताभ्यः प्रोक्षतीति सर्वा वै देवता अश्वमेधेऽन्वायत्ता यदाह सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः प्रोक्षामीति सर्वा एवास्मिन्देवता अन्वायातयति तस्मादश्वमेधे सर्वा देवता अन्वायत्ताः पाप्मा वा एतम्भ्रातृव्य ईप्सति यो ऽश्वमेधेन यजेत वज्रो ऽश्वः परो मर्तः परः श्वेति श्वानं चतुरक्षं हत्वाधस्पदम् अश्वस्योपप्लावयति वज्रेणैवैनम् अवक्रामति नैनं पाप्मा भ्रातृव्य आप्नोति
tadāhuḥ
yatprājāpatyo 'śvo 'tha kathāpyanyābhyo devatābhyaḥ prokṣatīti sarvā vai devatā aśvamedhe'nvāyattā yadāha sarvebhyastvā devebhyaḥ prokṣāmīti sarvā evāsmindevatā anvāyātayati tasmādaśvamedhe sarvā devatā anvāyattāḥ pāpmā vā etambhrātṛvya īpsati yo 'śvamedhena yajeta vajro 'śvaḥ paro martaḥ paraḥ śveti śvānaṃ caturakṣaṃ hatvādhaspadam aśvasyopaplāvayati vajreṇaivainam avakrāmati nainaṃ pāpmā bhrātṛvya āpnoti

