Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    अनुपलब्धिर् इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकितेनानुषञ्जनीयम्

    यथोत्पतन्वियति पतत्री अतिदूरतया सन्न् अपि प्रत्यक्षेण अनुपलभ्यते

    सामीप्याद् इत्यत्राप्य् अतिर् अनुवर्तनीयः यथा लोचनस्थम् अञ्जनम् अतिसामीप्यान्न दृश्यते

    इन्द्रियघातो ऽन्धबधिरत्वादि

    मनोऽनवस्थानाद्यथा कामाद्युपप्लुतमनाः स्फीतालोकमध्यवर्तिनम् इन्द्रियसंनिकृष्टम् अप्यर्थम् अपश्यति

    सौक्ष्म्याद्यथेन्द्रियसंनिकृष्टं परमाण्वादि प्रणिहितमना अपि न पश्यति

    व्यवधानाद्यथा कुड्यादिव्यवहितं राजदारादि न पश्यति

    अभिभवाद्यथाहनि सौरीभिर्भाभिर् अभिभूतं ग्रहनक्षत्रमण्डलं न पश्यति

    समानाभिहाराद्यथा तोयदविमुक्तान् उदबिन्दून्जलाशये न पश्यति

    चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः

    तेनानुद्भवो ऽपि संगृहीतः

    तद्यथा क्षीराद्यवस्थायां दध्याद्यनुद्भवान्न दृश्यते

    एतद् उक्तं भवति

    न प्रत्यक्षनिवृत्तिमात्राद्वस्त्वभावो भवत्यतिप्रसङ्गात्

    तथा हि गृहाद्विनिर्गतो गृहजनम् अपश्यंस्तदभावं निश्चिनुयात्

    अपि तु योग्यप्रत्यक्षनिवृत्तेर् अयम् अभावं निश्चिनोति

    न च प्रधानपुरुषादिष्वस्ति प्रत्यक्षयोग्यतेति तन्निवृत्तिमात्रात्तदभावनिश्चयो ऽयुक्तः प्रामाणिकानाम् इति

    कतमत्पुनर् एतेषु कारणं प्रधानादीनाम् अनुपलब्धाविति

    अत आह सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिः

    अथाभावाद् एव सप्तमरसवद् एतेषाम् अनुपलब्धिः कस्मान्न भवतीति

    अत आह नाभावात्

    कुतः

    कार्यतस्तदुपलब्धेः

    तद् इति प्रधानं परामृशति

    पुरुषोपलब्धौ तु प्रमाणं वक्ष्यति संघातपरार्थत्वाद् इति

    दृढतरप्रमाणावधारिते हि प्रत्यक्षम् अप्रवर्तमानम् अयोग्यत्वान्न प्रवर्तत इति कल्पते

    सप्तमस्तु रसो न प्रमाणेनावधारित इति न तत्र प्रत्यक्षस्यायोग्यता शक्याध्यवसातुम् इत्यभिप्रायः

    किं पुनस्तत्कार्यं यतः प्रधानानुमानम् इति

    अत आह

    महदादि तच्च कार्यम्

    एतच्च यथा गमकं तथोपरिष्टाद् उपपादयिष्यते

    तस्य च कार्यस्य विवेकज्ञानोपयोगिनी सारूप्यवैरूप्ये आह प्रकृतिसरूपं विरूपं च

    एते चोपरिष्टाद्विभजनीये इति

    कार्यात्कारणमात्रं गम्यते

    सन्ति चात्र वादिनां विप्रतिपत्तयः

    केचिद् आहुर् असतः सज्जायत इति

    एकस्य सतो विवर्तः कार्यजातं न वस्तु सद् इत्यपरे

    अन्ये तु सतो ऽसज्जायत इति

    सतः सज्जायत इति वृद्धाः

    तत्र पूर्वस्मिन्पक्षत्रये प्रधानं न सिध्यति

    सुखदुःखमोहभेदवच्छब्दाद्यात्मकं हि जगत्कारणं प्रधानं सत्त्वरजस्तमःस्वभावम्

    यदि पुनर् असतः सज्जायत ऽसन्निरुपाख्यं कारणं सुखादिरूपशब्दाद्यात्मकं कथं स्यात्

    सदसतोस्तादात्म्यानुपपत्तेः

    अथ सतो विवर्तः शब्दादिप्रपञ्चस्तथापि सतः सज्जायत इति न स्यात्

    नास्याद्वयस्य प्रपञ्चात्मकत्वम् अपि त्वप्रपञ्चस्य प्रपञ्चात्मतया भासनं भ्रान्तिर् एव

    येषाम् अपि कणभक्षाक्षचरणादीनां सत एव कारणाद् असतो जन्म तेषाम् अपि सदसतोर् एकत्वानुपपत्तेर् अकार्यात्मकं प्रधानं सिध्यति

    अतः प्रधानसिद्ध्यर्थं प्रथमं तावत्सत्कार्यं प्रतिजानीते

    anupalabdhir iti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokitenānuṣañjanīyam

    yathotpatanviyati patatrī atidūratayā sann api pratyakṣeṇa anupalabhyate

    sāmīpyād ityatrāpy atir anuvartanīyaḥ yathā locanastham añjanam atisāmīpyānna dṛśyate

    indriyaghāto 'ndhabadhiratvādi

    mano'navasthānādyathā kāmādyupaplutamanāḥ sphītālokamadhyavartinam indriyasaṃnikṛṣṭam apyartham apaśyati

    saukṣmyādyathendriyasaṃnikṛṣṭaṃ paramāṇvādi praṇihitamanā api na paśyati

    vyavadhānādyathā kuḍyādivyavahitaṃ rājadārādi na paśyati

    abhibhavādyathāhani saurībhirbhābhir abhibhūtaṃ grahanakṣatramaṇḍalaṃ na paśyati

    samānābhihārādyathā toyadavimuktān udabindūnjalāśaye na paśyati

    cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ

    tenānudbhavo 'pi saṃgṛhītaḥ

    tadyathā kṣīrādyavasthāyāṃ dadhyādyanudbhavānna dṛśyate

    etad uktaṃ bhavati

    na pratyakṣanivṛttimātrādvastvabhāvo bhavatyatiprasaṅgāt

    tathā hi gṛhādvinirgato gṛhajanam apaśyaṃstadabhāvaṃ niścinuyāt

    api tu yogyapratyakṣanivṛtter ayam abhāvaṃ niścinoti

    na ca pradhānapuruṣādiṣvasti pratyakṣayogyateti tannivṛttimātrāttadabhāvaniścayo 'yuktaḥ prāmāṇikānām iti

    katamatpunar eteṣu kāraṇaṃ pradhānādīnām anupalabdhāviti

    ata āha saukṣmyāttadanupalabdhiḥ

    athābhāvād eva saptamarasavad eteṣām anupalabdhiḥ kasmānna bhavatīti

    ata āha nābhāvāt

    kutaḥ

    kāryatastadupalabdheḥ

    tad iti pradhānaṃ parāmṛśati

    puruṣopalabdhau tu pramāṇaṃ vakṣyati saṃghātaparārthatvād iti

    dṛḍhatarapramāṇāvadhārite hi pratyakṣam apravartamānam ayogyatvānna pravartata iti kalpate

    saptamastu raso na pramāṇenāvadhārita iti na tatra pratyakṣasyāyogyatā śakyādhyavasātum ityabhiprāyaḥ

    kiṃ punastatkāryaṃ yataḥ pradhānānumānam iti

    ata āha

    mahadādi tacca kāryam

    etacca yathā gamakaṃ tathopariṣṭād upapādayiṣyate

    tasya ca kāryasya vivekajñānopayoginī sārūpyavairūpye āha prakṛtisarūpaṃ virūpaṃ ca

    ete copariṣṭādvibhajanīye iti

    kāryātkāraṇamātraṃ gamyate

    santi cātra vādināṃ vipratipattayaḥ

    kecid āhur asataḥ sajjāyata iti

    ekasya sato vivartaḥ kāryajātaṃ na vastu sad ityapare

    anye tu sato 'sajjāyata iti

    sataḥ sajjāyata iti vṛddhāḥ

    tatra pūrvasminpakṣatraye pradhānaṃ na sidhyati

    sukhaduḥkhamohabhedavacchabdādyātmakaṃ hi jagatkāraṇaṃ pradhānaṃ sattvarajastamaḥsvabhāvam

    yadi punar asataḥ sajjāyata 'sannirupākhyaṃ kāraṇaṃ sukhādirūpaśabdādyātmakaṃ kathaṃ syāt

    sadasatostādātmyānupapatteḥ

    atha sato vivartaḥ śabdādiprapañcastathāpi sataḥ sajjāyata iti na syāt

    nāsyādvayasya prapañcātmakatvam api tvaprapañcasya prapañcātmatayā bhāsanaṃ bhrāntir eva

    yeṣām api kaṇabhakṣākṣacaraṇādīnāṃ sata eva kāraṇād asato janma teṣām api sadasator ekatvānupapatter akāryātmakaṃ pradhānaṃ sidhyati

    ataḥ pradhānasiddhyarthaṃ prathamaṃ tāvatsatkāryaṃ pratijānīte