Samkhya Tattva Kaumudi · 5.2 5.2.1
5.2.1अत्र दृष्टम् इति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टं तु लक्षणम्
समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः
अवयवार्थस्तु विषिण्वन्ति विषयिणम् अवबध्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत्
विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्चास्मदादीनाम् अविषयाश्च तन्मात्रलक्षणा योगिनाम् ऊर्ध्वस्रोतसां च विषयाः
विषयं विषयं प्रति वर्तत इति प्रतिविषयम् इन्द्रियम्
वृत्तिश्च संनिकर्षः अर्थसंनिकृष्टम् इन्द्रियम् इत्यर्थः
तस्मिन्नध्यवसायस्तदाश्रित इत्यर्थः
अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम्
उपात्तविषयाणाम् इन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेस्तमोऽभिभवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सो ऽध्यवसाय इति च वृत्तिर् इति च ज्ञानम् इति चाख्यायते
इदं तत्प्रमाणम्
अनेन यश्चेतनाशक्तेर् अनुग्रहस्तत्फलं प्रमाबोधः
बुद्धितत्त्वं हि प्राकृतत्वाद् अचेतनम् इति तदीयो ऽध्यवसायो ऽप्यचेतनो घटादिवत्
एवं बुद्धितत्त्वस्य सुखादयो ऽपि परिणामभेदा अचेतनाः
पुरुषस्तु सुखाद्यननुषङ्गी चेतनः
सो ऽयं बुद्धितत्त्ववर्तिना ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिबिम्बितस्तच्छायापत्त्या ज्ञानसुखादिमान् इव भवतीति तेनानुगृह्यते
चितिच्छायापत्त्या चाचेतनापि बुद्धिस्तदध्यवसायश्च चेतन इव भवतीति
यथा वक्ष्यति
तस्मात्तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गम्
गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः
Transliteration
atra dṛṣṭam iti lakṣyanirdeśaḥ pariśiṣṭaṃ tu lakṣaṇam
samānāsamānajātīyavyavacchedo lakṣaṇārthaḥ
avayavārthastu viṣiṇvanti viṣayiṇam avabadhnanti svena rūpeṇa nirūpaṇīyaṃ kurvantīti yāvat
viṣayāḥ pṛthivyādayaḥ sukhādayaścāsmadādīnām aviṣayāśca tanmātralakṣaṇā yoginām ūrdhvasrotasāṃ ca viṣayāḥ
viṣayaṃ viṣayaṃ prati vartata iti prativiṣayam indriyam
vṛttiśca saṃnikarṣaḥ arthasaṃnikṛṣṭam indriyam ityarthaḥ
tasminnadhyavasāyastadāśrita ityarthaḥ
adhyavasāyaśca buddhivyāpāro jñānam
upāttaviṣayāṇām indriyāṇāṃ vṛttau satyāṃ buddhestamo'bhibhave sati yaḥ sattvasamudrekaḥ so 'dhyavasāya iti ca vṛttir iti ca jñānam iti cākhyāyate
idaṃ tatpramāṇam
anena yaścetanāśakter anugrahastatphalaṃ pramābodhaḥ
buddhitattvaṃ hi prākṛtatvād acetanam iti tadīyo 'dhyavasāyo 'pyacetano ghaṭādivat
evaṃ buddhitattvasya sukhādayo 'pi pariṇāmabhedā acetanāḥ
puruṣastu sukhādyananuṣaṅgī cetanaḥ
so 'yaṃ buddhitattvavartinā jñānasukhādinā tatpratibimbitastacchāyāpattyā jñānasukhādimān iva bhavatīti tenānugṛhyate
citicchāyāpattyā cācetanāpi buddhistadadhyavasāyaśca cetana iva bhavatīti
yathā vakṣyati
tasmāttatsaṃyogād acetanaṃ cetanāvad iva liṅgam
guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ
By System Admin
Translation
Draft in progress