Sanskrit

Samkhya Tattva Kaumudi · 5.2 5.2.1

5.2.1

अत्र दृष्टम् इति लक्ष्यनिर्देशः परिशिष्टं तु लक्षणम्

समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः

अवयवार्थस्तु विषिण्वन्ति विषयिणम् अवबध्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत्

विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्चास्मदादीनाम् अविषयाश्च तन्मात्रलक्षणा योगिनाम् ऊर्ध्वस्रोतसां च विषयाः

विषयं विषयं प्रति वर्तत इति प्रतिविषयम् इन्द्रियम्

वृत्तिश्च संनिकर्षः अर्थसंनिकृष्टम् इन्द्रियम् इत्यर्थः

तस्मिन्नध्यवसायस्तदाश्रित इत्यर्थः

अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम्

उपात्तविषयाणाम् इन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेस्तमोऽभिभवे सति यः सत्त्वसमुद्रेकः सो ऽध्यवसाय इति च वृत्तिर् इति च ज्ञानम् इति चाख्यायते

इदं तत्प्रमाणम्

अनेन यश्चेतनाशक्तेर् अनुग्रहस्तत्फलं प्रमाबोधः

बुद्धितत्त्वं हि प्राकृतत्वाद् अचेतनम् इति तदीयो ऽध्यवसायो ऽप्यचेतनो घटादिवत्

एवं बुद्धितत्त्वस्य सुखादयो ऽपि परिणामभेदा अचेतनाः

पुरुषस्तु सुखाद्यननुषङ्गी चेतनः

सो ऽयं बुद्धितत्त्ववर्तिना ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिबिम्बितस्तच्छायापत्त्या ज्ञानसुखादिमान् इव भवतीति तेनानुगृह्यते

चितिच्छायापत्त्या चाचेतनापि बुद्धिस्तदध्यवसायश्च चेतन इव भवतीति

यथा वक्ष्यति

तस्मात्तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गम्

गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः

Transliteration

atra dṛṣṭam iti lakṣyanirdeśaḥ pariśiṣṭaṃ tu lakṣaṇam

samānāsamānajātīyavyavacchedo lakṣaṇārthaḥ

avayavārthastu viṣiṇvanti viṣayiṇam avabadhnanti svena rūpeṇa nirūpaṇīyaṃ kurvantīti yāvat

viṣayāḥ pṛthivyādayaḥ sukhādayaścāsmadādīnām aviṣayāśca tanmātralakṣaṇā yoginām ūrdhvasrotasāṃ ca viṣayāḥ

viṣayaṃ viṣayaṃ prati vartata iti prativiṣayam indriyam

vṛttiśca saṃnikarṣaḥ arthasaṃnikṛṣṭam indriyam ityarthaḥ

tasminnadhyavasāyastadāśrita ityarthaḥ

adhyavasāyaśca buddhivyāpāro jñānam

upāttaviṣayāṇām indriyāṇāṃ vṛttau satyāṃ buddhestamo'bhibhave sati yaḥ sattvasamudrekaḥ so 'dhyavasāya iti ca vṛttir iti ca jñānam iti cākhyāyate

idaṃ tatpramāṇam

anena yaścetanāśakter anugrahastatphalaṃ pramābodhaḥ

buddhitattvaṃ hi prākṛtatvād acetanam iti tadīyo 'dhyavasāyo 'pyacetano ghaṭādivat

evaṃ buddhitattvasya sukhādayo 'pi pariṇāmabhedā acetanāḥ

puruṣastu sukhādyananuṣaṅgī cetanaḥ

so 'yaṃ buddhitattvavartinā jñānasukhādinā tatpratibimbitastacchāyāpattyā jñānasukhādimān iva bhavatīti tenānugṛhyate

citicchāyāpattyā cācetanāpi buddhistadadhyavasāyaśca cetana iva bhavatīti

yathā vakṣyati

tasmāttatsaṃyogād acetanaṃ cetanāvad iva liṅgam

guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ

By System Admin

Translation

Draft in progress