Sanskrit

संक्षेपतो हि शास्त्रार्थस्य चतस्रो विधाः

कश्चिद् अर्थः प्रकृतिर् एव कश्चिद्विकृतिर् एव कश्चित्प्रकृतिविकृतिः कश्चिद् अनुभयः

तत्र का प्रकृतिर् इति

अत आह प्रकृतिर् अविकृतिः

प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था

साविकृतिः प्रकृतिर् एवेत्यर्थः

कस्माद् इति

अत उक्तं मूलेति

मूलं चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः

विश्वस्य कार्यकलापस्य सा मूलं न त्वस्या मूलान्तरम् अस्त्यनवस्थाप्रसङ्गात्

न चानवस्थायां प्रमाणम् अस्तीति भावः

कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः कियत्यश्चेति

अत उक्तम्

महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त

प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त

तथा हि महत्तत्त्वम् अहंकारस्य प्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः

एवम् अहंकारतत्त्वं तन्मात्राणाम् इन्द्रियाणां च प्रकृतिर्विकृतिश्च महतः

एवं पञ्च तन्मात्राणि भूतानाम् आकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहंकारस्य

अथ का विकृतिः कियती चेति

अत उक्तं षोडशकस्तु विकार इति

षोडशसंख्यापरिमाणो गणः षोडशकः

तुशब्दो ऽवधारणे भिन्नक्रमः

पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणो विकार एव न च प्रकृतिः यद्यपि पृथिव्यादीनाम् अपि गोवृक्षादयो विकारा एवं तद्विकारभेदानां पयोबीजादीनां दध्यङ्कुरादयस्तथापि गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरम्

तत्त्वान्तरस्योपादानत्वं च प्रकृतित्वम् इहाभिप्रेतम् इत्यदोषः

अनुभयम् आह न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति

एतत्सर्वम् उपरिष्टाद् उपपादयिष्यते

तम् इमम् अर्थं प्रामाणिकं कर्तुम् अभिमताः प्रमाणभेदा दर्शनीयाः

न च सामान्यलक्षणम् अन्तरेण शक्यं विशेषलक्षणं कर्तुम् इति प्रमाणसामान्यं तावल्लक्षयति

Transliteration

saṃkṣepato hi śāstrārthasya catasro vidhāḥ

kaścid arthaḥ prakṛtir eva kaścidvikṛtir eva kaścitprakṛtivikṛtiḥ kaścid anubhayaḥ

tatra kā prakṛtir iti

ata āha prakṛtir avikṛtiḥ

prakarotīti prakṛtiḥ pradhānaṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā

sāvikṛtiḥ prakṛtir evetyarthaḥ

kasmād iti

ata uktaṃ mūleti

mūlaṃ cāsau prakṛtiśceti mūlaprakṛtiḥ

viśvasya kāryakalāpasya sā mūlaṃ na tvasyā mūlāntaram astyanavasthāprasaṅgāt

na cānavasthāyāṃ pramāṇam astīti bhāvaḥ

katamāḥ punaḥ prakṛtivikṛtayaḥ kiyatyaśceti

ata uktam

mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta

prakṛtayaśca tā vikṛtayaśceti prakṛtivikṛtayaḥ sapta

tathā hi mahattattvam ahaṃkārasya prakṛtirvikṛtiśca mūlaprakṛteḥ

evam ahaṃkāratattvaṃ tanmātrāṇām indriyāṇāṃ ca prakṛtirvikṛtiśca mahataḥ

evaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtānām ākāśādīnāṃ prakṛtayo vikṛtayaścāhaṃkārasya

atha kā vikṛtiḥ kiyatī ceti

ata uktaṃ ṣoḍaśakastu vikāra iti

ṣoḍaśasaṃkhyāparimāṇo gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ

tuśabdo 'vadhāraṇe bhinnakramaḥ

pañca bhūtānyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇo vikāra eva na ca prakṛtiḥ yadyapi pṛthivyādīnām api govṛkṣādayo vikārā evaṃ tadvikārabhedānāṃ payobījādīnāṃ dadhyaṅkurādayastathāpi gavādayo bījādayo vā na pṛthivyādibhyastattvāntaram

tattvāntarasyopādānatvaṃ ca prakṛtitvam ihābhipretam ityadoṣaḥ

anubhayam āha na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣa iti

etatsarvam upariṣṭād upapādayiṣyate

tam imam arthaṃ prāmāṇikaṃ kartum abhimatāḥ pramāṇabhedā darśanīyāḥ

na ca sāmānyalakṣaṇam antareṇa śakyaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ kartum iti pramāṇasāmānyaṃ tāvallakṣayati

By System Admin

Translation

Draft in progress