1 shloka
- 1
संक्षेपतो हि शास्त्रार्थस्य चतस्रो विधाः
कश्चिद् अर्थः प्रकृतिर् एव कश्चिद्विकृतिर् एव कश्चित्प्रकृतिविकृतिः कश्चिद् अनुभयः
तत्र का प्रकृतिर् इति
अत आह प्रकृतिर् अविकृतिः
प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था
साविकृतिः प्रकृतिर् एवेत्यर्थः
कस्माद् इति
अत उक्तं मूलेति
मूलं चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः
विश्वस्य कार्यकलापस्य सा मूलं न त्वस्या मूलान्तरम् अस्त्यनवस्थाप्रसङ्गात्
न चानवस्थायां प्रमाणम् अस्तीति भावः
कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः कियत्यश्चेति
अत उक्तम्
महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त
प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त
तथा हि महत्तत्त्वम् अहंकारस्य प्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः
एवम् अहंकारतत्त्वं तन्मात्राणाम् इन्द्रियाणां च प्रकृतिर्विकृतिश्च महतः
एवं पञ्च तन्मात्राणि भूतानाम् आकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहंकारस्य
अथ का विकृतिः कियती चेति
अत उक्तं षोडशकस्तु विकार इति
षोडशसंख्यापरिमाणो गणः षोडशकः
तुशब्दो ऽवधारणे भिन्नक्रमः
पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणो विकार एव न च प्रकृतिः यद्यपि पृथिव्यादीनाम् अपि गोवृक्षादयो विकारा एवं तद्विकारभेदानां पयोबीजादीनां दध्यङ्कुरादयस्तथापि गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरम्
तत्त्वान्तरस्योपादानत्वं च प्रकृतित्वम् इहाभिप्रेतम् इत्यदोषः
अनुभयम् आह न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति
एतत्सर्वम् उपरिष्टाद् उपपादयिष्यते
तम् इमम् अर्थं प्रामाणिकं कर्तुम् अभिमताः प्रमाणभेदा दर्शनीयाः
न च सामान्यलक्षणम् अन्तरेण शक्यं विशेषलक्षणं कर्तुम् इति प्रमाणसामान्यं तावल्लक्षयति
saṃkṣepato hi śāstrārthasya catasro vidhāḥ
kaścid arthaḥ prakṛtir eva kaścidvikṛtir eva kaścitprakṛtivikṛtiḥ kaścid anubhayaḥ
tatra kā prakṛtir iti
ata āha prakṛtir avikṛtiḥ
prakarotīti prakṛtiḥ pradhānaṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā
sāvikṛtiḥ prakṛtir evetyarthaḥ
kasmād iti
ata uktaṃ mūleti
mūlaṃ cāsau prakṛtiśceti mūlaprakṛtiḥ
viśvasya kāryakalāpasya sā mūlaṃ na tvasyā mūlāntaram astyanavasthāprasaṅgāt
na cānavasthāyāṃ pramāṇam astīti bhāvaḥ
katamāḥ punaḥ prakṛtivikṛtayaḥ kiyatyaśceti
ata uktam
mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta
prakṛtayaśca tā vikṛtayaśceti prakṛtivikṛtayaḥ sapta
tathā hi mahattattvam ahaṃkārasya prakṛtirvikṛtiśca mūlaprakṛteḥ
evam ahaṃkāratattvaṃ tanmātrāṇām indriyāṇāṃ ca prakṛtirvikṛtiśca mahataḥ
evaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtānām ākāśādīnāṃ prakṛtayo vikṛtayaścāhaṃkārasya
atha kā vikṛtiḥ kiyatī ceti
ata uktaṃ ṣoḍaśakastu vikāra iti
ṣoḍaśasaṃkhyāparimāṇo gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ
tuśabdo 'vadhāraṇe bhinnakramaḥ
pañca bhūtānyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇo vikāra eva na ca prakṛtiḥ yadyapi pṛthivyādīnām api govṛkṣādayo vikārā evaṃ tadvikārabhedānāṃ payobījādīnāṃ dadhyaṅkurādayastathāpi gavādayo bījādayo vā na pṛthivyādibhyastattvāntaram
tattvāntarasyopādānatvaṃ ca prakṛtitvam ihābhipretam ityadoṣaḥ
anubhayam āha na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣa iti
etatsarvam upariṣṭād upapādayiṣyate
tam imam arthaṃ prāmāṇikaṃ kartum abhimatāḥ pramāṇabhedā darśanīyāḥ
na ca sāmānyalakṣaṇam antareṇa śakyaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ kartum iti pramāṇasāmānyaṃ tāvallakṣayati

