Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    संक्षेपतो हि शास्त्रार्थस्य चतस्रो विधाः

    कश्चिद् अर्थः प्रकृतिर् एव कश्चिद्विकृतिर् एव कश्चित्प्रकृतिविकृतिः कश्चिद् अनुभयः

    तत्र का प्रकृतिर् इति

    अत आह प्रकृतिर् अविकृतिः

    प्रकरोतीति प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था

    साविकृतिः प्रकृतिर् एवेत्यर्थः

    कस्माद् इति

    अत उक्तं मूलेति

    मूलं चासौ प्रकृतिश्चेति मूलप्रकृतिः

    विश्वस्य कार्यकलापस्य सा मूलं न त्वस्या मूलान्तरम् अस्त्यनवस्थाप्रसङ्गात्

    न चानवस्थायां प्रमाणम् अस्तीति भावः

    कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः कियत्यश्चेति

    अत उक्तम्

    महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त

    प्रकृतयश्च ता विकृतयश्चेति प्रकृतिविकृतयः सप्त

    तथा हि महत्तत्त्वम् अहंकारस्य प्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः

    एवम् अहंकारतत्त्वं तन्मात्राणाम् इन्द्रियाणां च प्रकृतिर्विकृतिश्च महतः

    एवं पञ्च तन्मात्राणि भूतानाम् आकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहंकारस्य

    अथ का विकृतिः कियती चेति

    अत उक्तं षोडशकस्तु विकार इति

    षोडशसंख्यापरिमाणो गणः षोडशकः

    तुशब्दो ऽवधारणे भिन्नक्रमः

    पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणो विकार एव न च प्रकृतिः यद्यपि पृथिव्यादीनाम् अपि गोवृक्षादयो विकारा एवं तद्विकारभेदानां पयोबीजादीनां दध्यङ्कुरादयस्तथापि गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरम्

    तत्त्वान्तरस्योपादानत्वं च प्रकृतित्वम् इहाभिप्रेतम् इत्यदोषः

    अनुभयम् आह न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुष इति

    एतत्सर्वम् उपरिष्टाद् उपपादयिष्यते

    तम् इमम् अर्थं प्रामाणिकं कर्तुम् अभिमताः प्रमाणभेदा दर्शनीयाः

    न च सामान्यलक्षणम् अन्तरेण शक्यं विशेषलक्षणं कर्तुम् इति प्रमाणसामान्यं तावल्लक्षयति

    saṃkṣepato hi śāstrārthasya catasro vidhāḥ

    kaścid arthaḥ prakṛtir eva kaścidvikṛtir eva kaścitprakṛtivikṛtiḥ kaścid anubhayaḥ

    tatra kā prakṛtir iti

    ata āha prakṛtir avikṛtiḥ

    prakarotīti prakṛtiḥ pradhānaṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā

    sāvikṛtiḥ prakṛtir evetyarthaḥ

    kasmād iti

    ata uktaṃ mūleti

    mūlaṃ cāsau prakṛtiśceti mūlaprakṛtiḥ

    viśvasya kāryakalāpasya sā mūlaṃ na tvasyā mūlāntaram astyanavasthāprasaṅgāt

    na cānavasthāyāṃ pramāṇam astīti bhāvaḥ

    katamāḥ punaḥ prakṛtivikṛtayaḥ kiyatyaśceti

    ata uktam

    mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta

    prakṛtayaśca tā vikṛtayaśceti prakṛtivikṛtayaḥ sapta

    tathā hi mahattattvam ahaṃkārasya prakṛtirvikṛtiśca mūlaprakṛteḥ

    evam ahaṃkāratattvaṃ tanmātrāṇām indriyāṇāṃ ca prakṛtirvikṛtiśca mahataḥ

    evaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtānām ākāśādīnāṃ prakṛtayo vikṛtayaścāhaṃkārasya

    atha kā vikṛtiḥ kiyatī ceti

    ata uktaṃ ṣoḍaśakastu vikāra iti

    ṣoḍaśasaṃkhyāparimāṇo gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ

    tuśabdo 'vadhāraṇe bhinnakramaḥ

    pañca bhūtānyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇo vikāra eva na ca prakṛtiḥ yadyapi pṛthivyādīnām api govṛkṣādayo vikārā evaṃ tadvikārabhedānāṃ payobījādīnāṃ dadhyaṅkurādayastathāpi gavādayo bījādayo vā na pṛthivyādibhyastattvāntaram

    tattvāntarasyopādānatvaṃ ca prakṛtitvam ihābhipretam ityadoṣaḥ

    anubhayam āha na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣa iti

    etatsarvam upariṣṭād upapādayiṣyate

    tam imam arthaṃ prāmāṇikaṃ kartum abhimatāḥ pramāṇabhedā darśanīyāḥ

    na ca sāmānyalakṣaṇam antareṇa śakyaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ kartum iti pramāṇasāmānyaṃ tāvallakṣayati