Sanskrit

Samkhya Tattva Kaumudi · 1.2 1.2.1

1.2.1

एवं हि शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत यदि दुःखं नाम जगति न स्यात्

सद्वा जिहासितम्

जिहासितं वाशक्यसमुच्छेदम्

अशक्यसमुच्छेदता द्वेधा

दुःखस्य नित्यत्वाद्वा तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाद्वा

शक्यसमुच्छेदत्वे ऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्यानुपायत्वाद्वा सुकरस्योपायान्तरस्य सद्भावाद्वा

तत्र न तावद्दुःखं नास्ति नाप्यजिहासितम् इत्य् उक्तं दुःखत्रयाभिघाताद् इति

दुःखानां त्रयं दुःखत्रयम्

तत्खल्व् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं च

तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं च

शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम्

मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषयविशेषदर्शननिबन्धनम्

सर्वं चैतद् आन्तरोपायसाध्यत्वाद् आध्यात्मिकं दुःखम्

बाह्योपायसाध्यं दुःखं द्वेधा

आधिभौतिकम् आधिदैविकं च

तत्राधिभौतिकं मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम्

आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिबन्धनम्

तद् एतत्प्रत्यात्मनि वेदनीयं दुःखं रजःपरिणामभेदो न शक्यं प्रत्याख्यातुम्

तद् अनेन दुःखत्रयेणान्तःकरणवर्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतयाभिसम्बन्धो ऽभिघातः

एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुर् उक्तम्

यद्यपि न संनिरुध्यते दुःखं तथापि तदभिभवः शक्यं कर्तुम् इत्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते

तथा चोपपन्नं तदपघातके हेताविति

तस्य दुःखत्रयस्यापघातकस्तदपघातकः

उपसर्जनस्यापि बुद्ध्या संनिकृष्टस्य तदा परामर्शः

अपघातकश्च हेतुः शास्त्रव्युत्पाद्यो नान्य इत्याशयः

अत्र शङ्कते दृष्टे सापार्था चेत्

अयम् अर्थः

अस्तु दुःखत्रयं जिहासतु च तच्चेतनो भवतु च तच्छक्यहानं सहतां च शास्त्रगम्य उपायस्तद् उच्छेत्तुम्

तथाप्यत्र प्रेक्षावतां जिज्ञासायुक्ता

दृष्टस्यैवोपायस्य तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात्तत्त्वज्ञानस्य त्व् अनेकजन्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयातिदुष्करत्वात्

तथा च लौकिकानाम् आभाणकः

अर्के चेन्मधु विन्देत किम् अर्थं पर्वतं व्रजेत्

इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान्यत्नम् आचरेत्

Transliteration

evaṃ hi śāstraviṣayo na jijñāsyeta yadi duḥkhaṃ nāma jagati na syāt

sadvā jihāsitam

jihāsitaṃ vāśakyasamucchedam

aśakyasamucchedatā dvedhā

duḥkhasya nityatvādvā taducchedopāyāparijñānādvā

śakyasamucchedatve 'pi ca śāstraviṣayasya jñānasyānupāyatvādvā sukarasyopāyāntarasya sadbhāvādvā

tatra na tāvadduḥkhaṃ nāsti nāpyajihāsitam ity uktaṃ duḥkhatrayābhighātād iti

duḥkhānāṃ trayaṃ duḥkhatrayam

tatkhalv ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ca

tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca

śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyanimittam

mānasaṃ kāmakrodhalobhamohabhayerṣyāviṣayaviśeṣadarśananibandhanam

sarvaṃ caitad āntaropāyasādhyatvād ādhyātmikaṃ duḥkham

bāhyopāyasādhyaṃ duḥkhaṃ dvedhā

ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ca

tatrādhibhautikaṃ mānuṣapaśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvaranimittam

ādhidaivikaṃ yakṣarākṣasavināyakagrahādyāveśanibandhanam

tad etatpratyātmani vedanīyaṃ duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmabhedo na śakyaṃ pratyākhyātum

tad anena duḥkhatrayeṇāntaḥkaraṇavartinā cetanāśakteḥ pratikūlatayābhisambandho 'bhighātaḥ

etāvatā pratikūlavedanīyatvaṃ jihāsāhetur uktam

yadyapi na saṃnirudhyate duḥkhaṃ tathāpi tadabhibhavaḥ śakyaṃ kartum ityupariṣṭānnivedayiṣyate

tathā copapannaṃ tadapaghātake hetāviti

tasya duḥkhatrayasyāpaghātakastadapaghātakaḥ

upasarjanasyāpi buddhyā saṃnikṛṣṭasya tadā parāmarśaḥ

apaghātakaśca hetuḥ śāstravyutpādyo nānya ityāśayaḥ

atra śaṅkate dṛṣṭe sāpārthā cet

ayam arthaḥ

astu duḥkhatrayaṃ jihāsatu ca taccetano bhavatu ca tacchakyahānaṃ sahatāṃ ca śāstragamya upāyastad ucchettum

tathāpyatra prekṣāvatāṃ jijñāsāyuktā

dṛṣṭasyaivopāyasya taducchedakasya sukarasya vidyamānatvāttattvajñānasya tv anekajanmābhyāsaparamparāyāsasādhyatayātiduṣkaratvāt

tathā ca laukikānām ābhāṇakaḥ

arke cenmadhu vindeta kim arthaṃ parvataṃ vrajet

iṣṭasyārthasya saṃsiddhau ko vidvānyatnam ācaret

By System Admin

Translation

Draft in progress