2 shlokas
- 1
एवं हि शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत यदि दुःखं नाम जगति न स्यात्
सद्वा जिहासितम्
जिहासितं वाशक्यसमुच्छेदम्
अशक्यसमुच्छेदता द्वेधा
दुःखस्य नित्यत्वाद्वा तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाद्वा
शक्यसमुच्छेदत्वे ऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्यानुपायत्वाद्वा सुकरस्योपायान्तरस्य सद्भावाद्वा
तत्र न तावद्दुःखं नास्ति नाप्यजिहासितम् इत्य् उक्तं दुःखत्रयाभिघाताद् इति
दुःखानां त्रयं दुःखत्रयम्
तत्खल्व् आध्यात्मिकम् आधिभौतिकम् आधिदैविकं च
तत्राध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसं च
शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम्
मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषयविशेषदर्शननिबन्धनम्
सर्वं चैतद् आन्तरोपायसाध्यत्वाद् आध्यात्मिकं दुःखम्
बाह्योपायसाध्यं दुःखं द्वेधा
आधिभौतिकम् आधिदैविकं च
तत्राधिभौतिकं मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम्
आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिबन्धनम्
तद् एतत्प्रत्यात्मनि वेदनीयं दुःखं रजःपरिणामभेदो न शक्यं प्रत्याख्यातुम्
तद् अनेन दुःखत्रयेणान्तःकरणवर्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतयाभिसम्बन्धो ऽभिघातः
एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुर् उक्तम्
यद्यपि न संनिरुध्यते दुःखं तथापि तदभिभवः शक्यं कर्तुम् इत्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते
तथा चोपपन्नं तदपघातके हेताविति
तस्य दुःखत्रयस्यापघातकस्तदपघातकः
उपसर्जनस्यापि बुद्ध्या संनिकृष्टस्य तदा परामर्शः
अपघातकश्च हेतुः शास्त्रव्युत्पाद्यो नान्य इत्याशयः
अत्र शङ्कते दृष्टे सापार्था चेत्
अयम् अर्थः
अस्तु दुःखत्रयं जिहासतु च तच्चेतनो भवतु च तच्छक्यहानं सहतां च शास्त्रगम्य उपायस्तद् उच्छेत्तुम्
तथाप्यत्र प्रेक्षावतां जिज्ञासायुक्ता
दृष्टस्यैवोपायस्य तदुच्छेदकस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात्तत्त्वज्ञानस्य त्व् अनेकजन्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयातिदुष्करत्वात्
तथा च लौकिकानाम् आभाणकः
अर्के चेन्मधु विन्देत किम् अर्थं पर्वतं व्रजेत्
इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान्यत्नम् आचरेत्
evaṃ hi śāstraviṣayo na jijñāsyeta yadi duḥkhaṃ nāma jagati na syāt
sadvā jihāsitam
jihāsitaṃ vāśakyasamucchedam
aśakyasamucchedatā dvedhā
duḥkhasya nityatvādvā taducchedopāyāparijñānādvā
śakyasamucchedatve 'pi ca śāstraviṣayasya jñānasyānupāyatvādvā sukarasyopāyāntarasya sadbhāvādvā
tatra na tāvadduḥkhaṃ nāsti nāpyajihāsitam ity uktaṃ duḥkhatrayābhighātād iti
duḥkhānāṃ trayaṃ duḥkhatrayam
tatkhalv ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ca
tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca
śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyanimittam
mānasaṃ kāmakrodhalobhamohabhayerṣyāviṣayaviśeṣadarśananibandhanam
sarvaṃ caitad āntaropāyasādhyatvād ādhyātmikaṃ duḥkham
bāhyopāyasādhyaṃ duḥkhaṃ dvedhā
ādhibhautikam ādhidaivikaṃ ca
tatrādhibhautikaṃ mānuṣapaśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvaranimittam
ādhidaivikaṃ yakṣarākṣasavināyakagrahādyāveśanibandhanam
tad etatpratyātmani vedanīyaṃ duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmabhedo na śakyaṃ pratyākhyātum
tad anena duḥkhatrayeṇāntaḥkaraṇavartinā cetanāśakteḥ pratikūlatayābhisambandho 'bhighātaḥ
etāvatā pratikūlavedanīyatvaṃ jihāsāhetur uktam
yadyapi na saṃnirudhyate duḥkhaṃ tathāpi tadabhibhavaḥ śakyaṃ kartum ityupariṣṭānnivedayiṣyate
tathā copapannaṃ tadapaghātake hetāviti
tasya duḥkhatrayasyāpaghātakastadapaghātakaḥ
upasarjanasyāpi buddhyā saṃnikṛṣṭasya tadā parāmarśaḥ
apaghātakaśca hetuḥ śāstravyutpādyo nānya ityāśayaḥ
atra śaṅkate dṛṣṭe sāpārthā cet
ayam arthaḥ
astu duḥkhatrayaṃ jihāsatu ca taccetano bhavatu ca tacchakyahānaṃ sahatāṃ ca śāstragamya upāyastad ucchettum
tathāpyatra prekṣāvatāṃ jijñāsāyuktā
dṛṣṭasyaivopāyasya taducchedakasya sukarasya vidyamānatvāttattvajñānasya tv anekajanmābhyāsaparamparāyāsasādhyatayātiduṣkaratvāt
tathā ca laukikānām ābhāṇakaḥ
arke cenmadhu vindeta kim arthaṃ parvataṃ vrajet
iṣṭasyārthasya saṃsiddhau ko vidvānyatnam ācaret
- 2
इति
सन्ति चोपायाः शतं शारीरदुःखप्रतीकारायेषत्करा भिषजां वरैर् उपदिष्टाः
मानसस्यापि तापस्य प्रतीकाराय मनोज्ञस्त्रीपानान्नभोजनविलेपनवस्त्रालंकारादिविषयसंप्राप्तिर् उपाय ईषत्करः
एवम् आधिभौतिकस्य दुःखस्य नीतिशास्त्राभ्यासकुशलतानिरत्ययस्थानाध्यासनादिः प्रतीकारहेतुर् ईषत्करः
तथाधिदैविकस्य दुःखस्य मणिमन्त्राद्युपयोगः सुकरः प्रतीकारोपाय इति
निराकरोति
नेति
कुतः
एकान्तात्यन्ततो ऽभावात्
एकान्तो दुःखनिवृत्तेर् अवश्यंभावः
अत्यन्तो दुःखस्य निवृत्तस्य पुनरनुत्पादः
तयोर् एकान्तात्यन्तयोर् अभाव एकान्तात्यन्ततो ऽभावः
एकान्तात्यन्तत इति षष्ठीस्थाने सार्वविभक्तिकस्तसिः
एतद् उक्तं भवति
यथाविधि रसायनकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमन्त्राद्युपयोगे ऽपि तस्य तस्याध्यात्मिकादेर्दुःखस्यानिवृत्तेर्दर्शनात् अनैकान्तिकत्वं निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनाद् अनात्यन्तिकत्वम् इति सुकरो ऽप्यैकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेर्न दृष्ट उपाय इति नापार्था जिज्ञासेत्यर्थः
यद्यपि दुःखम् अमङ्गलं तथापि तदपघातो मङ्गलम् एवेति युक्तं तत्कीर्तनम् इति
इति दुःखविरोधी सुखविशेषः स्वसत्तया समूलघातम् अपहन्ति दुःखम्
न चैष क्षयी
तथा हि श्रूयते अपाम सोमम् अमृता अभूमेति
तत्क्षये कुतो ऽमृतत्वसंभवः
तस्माद्वैदिकस्य तापत्रयप्रतीकारहेतोर्मुहूर्तयामाहोरात्रमाससंवत्सरादिनिर्वर्तनीयतयानेकजन्मपरंपरायाससंपादनीयाद्विवेकज्ञानाद् ईषत्करत्वात्पुनर् अपि व्यर्था जिज्ञासेत्याशङ्क्याह
iti
santi copāyāḥ śataṃ śārīraduḥkhapratīkārāyeṣatkarā bhiṣajāṃ varair upadiṣṭāḥ
mānasasyāpi tāpasya pratīkārāya manojñastrīpānānnabhojanavilepanavastrālaṃkārādiviṣayasaṃprāptir upāya īṣatkaraḥ
evam ādhibhautikasya duḥkhasya nītiśāstrābhyāsakuśalatāniratyayasthānādhyāsanādiḥ pratīkārahetur īṣatkaraḥ
tathādhidaivikasya duḥkhasya maṇimantrādyupayogaḥ sukaraḥ pratīkāropāya iti
nirākaroti
neti
kutaḥ
ekāntātyantato 'bhāvāt
ekānto duḥkhanivṛtter avaśyaṃbhāvaḥ
atyanto duḥkhasya nivṛttasya punaranutpādaḥ
tayor ekāntātyantayor abhāva ekāntātyantato 'bhāvaḥ
ekāntātyantata iti ṣaṣṭhīsthāne sārvavibhaktikastasiḥ
etad uktaṃ bhavati
yathāvidhi rasāyanakāminīnītiśāstrābhyāsamantrādyupayoge 'pi tasya tasyādhyātmikāderduḥkhasyānivṛtterdarśanāt anaikāntikatvaṃ nivṛttasyāpi punarutpattidarśanād anātyantikatvam iti sukaro 'pyaikāntikātyantikaduḥkhanivṛtterna dṛṣṭa upāya iti nāpārthā jijñāsetyarthaḥ
yadyapi duḥkham amaṅgalaṃ tathāpi tadapaghāto maṅgalam eveti yuktaṃ tatkīrtanam iti
iti duḥkhavirodhī sukhaviśeṣaḥ svasattayā samūlaghātam apahanti duḥkham
na caiṣa kṣayī
tathā hi śrūyate apāma somam amṛtā abhūmeti
tatkṣaye kuto 'mṛtatvasaṃbhavaḥ
tasmādvaidikasya tāpatrayapratīkārahetormuhūrtayāmāhorātramāsasaṃvatsarādinirvartanīyatayānekajanmaparaṃparāyāsasaṃpādanīyādvivekajñānād īṣatkaratvātpunar api vyarthā jijñāsetyāśaṅkyāha

