Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिः

    प्रधानस्येति अर्थः

    प्रधानं सौक्ष्म्यान्नोपलभ्यते

    यथाकाशे धूमोष्मजलनीहारपरमाणवः सन्तोऽपि नोपलभ्यन्ते

    कथं तर्हि तदुपलब्धिः

    कार्यतस्तदुपलब्धिः

    कार्यं दृष्ट्वा कारणम् अनुमीयते

    अस्ति प्रधानं कारणम्यस्येदं कार्यम्

    बुद्धिर् अहंकारपञ्चतन्मात्राण्य् एकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतान्य् एव तत्कार्यम्

    तच्च कार्यम्प्रकृतिविरूपम्

    प्रकृतिः प्रधानं तस्य विरूपं प्रकृतेर् असदृशम्

    सरूपं च

    समानरूपं च

    यथा लोके ऽपि पितुस्तुल्य इव पुत्रो भवत्यतुल्यश्च

    येन हेतुना तुल्यं अतुल्यं तद् उपरिष्टाद्वक्ष्यामः

    यद् इदं महदादि कार्यं तत्किं प्रधाने सद् उताहोस्विद् असद् आचार्यविप्रतिपत्तेर् अयं संशयः

    यतो ऽत्र सांख्यदर्शने सत्कार्यं बौद्धादीनाम् असत्कार्यम्

    यदि सद् असन्न भवत्यथासत्सन्न भवतीति विप्रतिषेधः

    तत्राह

    saukṣmyāttadanupalabdhiḥ

    pradhānasyeti arthaḥ

    pradhānaṃ saukṣmyānnopalabhyate

    yathākāśe dhūmoṣmajalanīhāraparamāṇavaḥ santo'pi nopalabhyante

    kathaṃ tarhi tadupalabdhiḥ

    kāryatastadupalabdhiḥ

    kāryaṃ dṛṣṭvā kāraṇam anumīyate

    asti pradhānaṃ kāraṇamyasyedaṃ kāryam

    buddhir ahaṃkārapañcatanmātrāṇy ekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāny eva tatkāryam

    tacca kāryamprakṛtivirūpam

    prakṛtiḥ pradhānaṃ tasya virūpaṃ prakṛter asadṛśam

    sarūpaṃ ca

    samānarūpaṃ ca

    yathā loke 'pi pitustulya iva putro bhavatyatulyaśca

    yena hetunā tulyaṃ atulyaṃ tad upariṣṭādvakṣyāmaḥ

    yad idaṃ mahadādi kāryaṃ tatkiṃ pradhāne sad utāhosvid asad ācāryavipratipatter ayaṃ saṃśayaḥ

    yato 'tra sāṃkhyadarśane satkāryaṃ bauddhādīnām asatkāryam

    yadi sad asanna bhavatyathāsatsanna bhavatīti vipratiṣedhaḥ

    tatrāha