Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    यानि पञ्च तन्मात्राण्यहंकाराद् उत्पद्यन्ते तानि शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रम्

    एतान्यविशेषा उच्यन्ते

    देवानाम् एते सुखलक्षणा विषया दुःखमोहरहिताः

    तेभ्यः पञ्चभ्यः तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशसंज्ञानि यान्युत्पद्यन्ते

    एते स्मृता विशेषाः

    गन्धतन्मात्रात्पृथिवी रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्राद् आपः स्पर्शतन्मात्राद्वायुः शब्दतन्मात्राद् आकाशम् इति

    एवम् उत्पन्नान्येतानि महाभूतानि

    एते विशेषा मानुषाणां विषयाः शान्ताः सुखलक्षणा घोरा दुःखलक्षणा मूढा मोहलक्षणाः

    यथाकाशं कस्यचिद् अनवकाशाद् अन्तर्गृहादेर्निर्गतस्य सुखात्मकं शान्तं भवति तद् एव शीतोष्णवातवर्षाभिभूतस्य दुःखात्मकं घोरं भवति तद् एव पन्थानं गच्छतो वनमार्गाद्भ्रष्टस्य दिङ्मोहान्मूढं भवति

    एवं वायुर्घर्मात्तस्य शान्तो भवति शीतार्तस्य घोरो धूलीशर्कराविमिश्रो ऽतिवान्मूढ इति

    एवं तेजःप्रभृतिषु द्रष्टव्यम्

    अथ ऽन्ये विशेषाः

    yāni pañca tanmātrāṇyahaṃkārād utpadyante tāni śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram

    etānyaviśeṣā ucyante

    devānām ete sukhalakṣaṇā viṣayā duḥkhamoharahitāḥ

    tebhyaḥ pañcabhyaḥ tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśasaṃjñāni yānyutpadyante

    ete smṛtā viśeṣāḥ

    gandhatanmātrātpṛthivī rūpatanmātrāttejo rasatanmātrād āpaḥ sparśatanmātrādvāyuḥ śabdatanmātrād ākāśam iti

    evam utpannānyetāni mahābhūtāni

    ete viśeṣā mānuṣāṇāṃ viṣayāḥ śāntāḥ sukhalakṣaṇā ghorā duḥkhalakṣaṇā mūḍhā mohalakṣaṇāḥ

    yathākāśaṃ kasyacid anavakāśād antargṛhādernirgatasya sukhātmakaṃ śāntaṃ bhavati tad eva śītoṣṇavātavarṣābhibhūtasya duḥkhātmakaṃ ghoraṃ bhavati tad eva panthānaṃ gacchato vanamārgādbhraṣṭasya diṅmohānmūḍhaṃ bhavati

    evaṃ vāyurgharmāttasya śānto bhavati śītārtasya ghoro dhūlīśarkarāvimiśro 'tivānmūḍha iti

    evaṃ tejaḥprabhṛtiṣu draṣṭavyam

    atha 'nye viśeṣāḥ