Samkhya Karika Bhashya · 19.2 19.2.1
19.2.1तस्माच्च विपर्यासात्
तस्माच्च यथोक्तत्रैगुण्यविपर्यासाद्विपर्ययान्निर्गुणः पुरुषो विवेकी भोक्तेत्यादिगुणानां पुरुषस्य यो विपर्यास उक्तस्तस्मात्
सत्त्वरजस्तमःसु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्येति
यो ऽयम् अधिकृतो बहुत्वं प्रति
गुणा एव कर्तारः प्रवर्तन्ते
साक्षी नापि प्रवर्तते नापि निवर्तत एव
किं चान्यत्कैवल्यम्
केवलभावः कैवल्यम् अन्यत्वम् इत्यर्थः
त्रिगुणेभ्यः केवलो ऽन्यः
माध्यस्थ्यं मध्यस्थभावः
परिव्राजकवन्मध्यस्थः पुरुषः
यथा कश्चित्परिव्राजको ग्रामीणेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु केवलो मध्यस्थः पुरुषो ऽप्येषु गुणेषु वर्तमानेषु न प्रवर्तते
तस्माद्द्रष्टृत्वम् अकर्तृभावश्च
यस्मान्मध्यस्थस्तस्माद्द्रष्टा तस्माद् अकर्ता पुरुषस्तेषां कर्मणाम् इति
सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः कर्मकर्तृभावेन प्रवर्तन्ते न पुरुषः
एवं पुरुषस्यास्तित्वं च सिद्धम्
यस्माद् अकर्ता पुरुषस्तत्कथम् अध्यवसायं करोति
धर्मं करिष्याम्यधर्मं न करिष्यामीति
अतः कर्ता भवति
न च कर्ता पुरुषः
एवम् उभयथा दोषः स्याद् इति
अत उच्यते
Transliteration
tasmācca viparyāsāt
tasmācca yathoktatraiguṇyaviparyāsādviparyayānnirguṇaḥ puruṣo vivekī bhoktetyādiguṇānāṃ puruṣasya yo viparyāsa uktastasmāt
sattvarajastamaḥsu kartṛbhūteṣu sākṣitvaṃ siddhaṃ puruṣasyeti
yo 'yam adhikṛto bahutvaṃ prati
guṇā eva kartāraḥ pravartante
sākṣī nāpi pravartate nāpi nivartata eva
kiṃ cānyatkaivalyam
kevalabhāvaḥ kaivalyam anyatvam ityarthaḥ
triguṇebhyaḥ kevalo 'nyaḥ
mādhyasthyaṃ madhyasthabhāvaḥ
parivrājakavanmadhyasthaḥ puruṣaḥ
yathā kaścitparivrājako grāmīṇeṣu karṣaṇārtheṣu pravṛtteṣu kevalo madhyasthaḥ puruṣo 'pyeṣu guṇeṣu vartamāneṣu na pravartate
tasmāddraṣṭṛtvam akartṛbhāvaśca
yasmānmadhyasthastasmāddraṣṭā tasmād akartā puruṣasteṣāṃ karmaṇām iti
sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ karmakartṛbhāvena pravartante na puruṣaḥ
evaṃ puruṣasyāstitvaṃ ca siddham
yasmād akartā puruṣastatkatham adhyavasāyaṃ karoti
dharmaṃ kariṣyāmyadharmaṃ na kariṣyāmīti
ataḥ kartā bhavati
na ca kartā puruṣaḥ
evam ubhayathā doṣaḥ syād iti
ata ucyate
By System Admin
Translation
Draft in progress