Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    तस्माच्च विपर्यासात्

    तस्माच्च यथोक्तत्रैगुण्यविपर्यासाद्विपर्ययान्निर्गुणः पुरुषो विवेकी भोक्तेत्यादिगुणानां पुरुषस्य यो विपर्यास उक्तस्तस्मात्

    सत्त्वरजस्तमःसु कर्तृभूतेषु साक्षित्वं सिद्धं पुरुषस्येति

    यो ऽयम् अधिकृतो बहुत्वं प्रति

    गुणा एव कर्तारः प्रवर्तन्ते

    साक्षी नापि प्रवर्तते नापि निवर्तत एव

    किं चान्यत्कैवल्यम्

    केवलभावः कैवल्यम् अन्यत्वम् इत्यर्थः

    त्रिगुणेभ्यः केवलो ऽन्यः

    माध्यस्थ्यं मध्यस्थभावः

    परिव्राजकवन्मध्यस्थः पुरुषः

    यथा कश्चित्परिव्राजको ग्रामीणेषु कर्षणार्थेषु प्रवृत्तेषु केवलो मध्यस्थः पुरुषो ऽप्येषु गुणेषु वर्तमानेषु न प्रवर्तते

    तस्माद्द्रष्टृत्वम् अकर्तृभावश्च

    यस्मान्मध्यस्थस्तस्माद्द्रष्टा तस्माद् अकर्ता पुरुषस्तेषां कर्मणाम् इति

    सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः कर्मकर्तृभावेन प्रवर्तन्ते न पुरुषः

    एवं पुरुषस्यास्तित्वं च सिद्धम्

    यस्माद् अकर्ता पुरुषस्तत्कथम् अध्यवसायं करोति

    धर्मं करिष्याम्यधर्मं न करिष्यामीति

    अतः कर्ता भवति

    न च कर्ता पुरुषः

    एवम् उभयथा दोषः स्याद् इति

    अत उच्यते

    tasmācca viparyāsāt

    tasmācca yathoktatraiguṇyaviparyāsādviparyayānnirguṇaḥ puruṣo vivekī bhoktetyādiguṇānāṃ puruṣasya yo viparyāsa uktastasmāt

    sattvarajastamaḥsu kartṛbhūteṣu sākṣitvaṃ siddhaṃ puruṣasyeti

    yo 'yam adhikṛto bahutvaṃ prati

    guṇā eva kartāraḥ pravartante

    sākṣī nāpi pravartate nāpi nivartata eva

    kiṃ cānyatkaivalyam

    kevalabhāvaḥ kaivalyam anyatvam ityarthaḥ

    triguṇebhyaḥ kevalo 'nyaḥ

    mādhyasthyaṃ madhyasthabhāvaḥ

    parivrājakavanmadhyasthaḥ puruṣaḥ

    yathā kaścitparivrājako grāmīṇeṣu karṣaṇārtheṣu pravṛtteṣu kevalo madhyasthaḥ puruṣo 'pyeṣu guṇeṣu vartamāneṣu na pravartate

    tasmāddraṣṭṛtvam akartṛbhāvaśca

    yasmānmadhyasthastasmāddraṣṭā tasmād akartā puruṣasteṣāṃ karmaṇām iti

    sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ karmakartṛbhāvena pravartante na puruṣaḥ

    evaṃ puruṣasyāstitvaṃ ca siddham

    yasmād akartā puruṣastatkatham adhyavasāyaṃ karoti

    dharmaṃ kariṣyāmyadharmaṃ na kariṣyāmīti

    ataḥ kartā bhavati

    na ca kartā puruṣaḥ

    evam ubhayathā doṣaḥ syād iti

    ata ucyate