Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    अव्यक्तं प्रख्यातं कारणम् अस्ति यस्मान्महदादि लिङ्गं प्रवर्तते

    त्रिगुणतः त्रिगुणात्

    सत्त्वरजस्तमोगुणा यस्मिंस्तत्त्रिगुणम्

    तत्किम् उक्तं भवति सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानम्

    तथा समुदयात्

    यथा गङ्गास्रोतांसि त्रीणि रुद्रमूर्धनि पतितान्येकं स्रोतो जनयन्त्येवं त्रिगुणम् अव्यक्तम् एकं व्यक्तं जनयति

    यथा वा तन्तवः समुदिताः पटं जनयन्त्येवम् अव्यक्तं गुणसमुदयान्महदादि जनयतीति त्रिगुणतः समुदयाच्च व्यक्तं जगत्प्रवर्तते

    यस्माद् एकस्मात्प्रधानाद्व्यक्तं तस्माद् एकरूपेण भवितव्यम्

    नैष दोषः परिणामतः सलिलवत्प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्

    एकस्मात्प्रधानात्त्रयो लोकाः समुत्पन्नास्तुल्यभावा न भवन्ति

    देवाः सुखेन युक्ता मनुष्या दुःखेन तिर्यञ्चो मोहेन

    एकस्मात्प्रधानात्प्रवृत्तं व्यक्तं प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्परिणामतः सलिलवद्भवति

    प्रतिप्रतीति वीप्सा

    गुणानाम् आश्रयो गुणाश्रयः

    तद्विशेषस्तं गुणाश्रयविशेषं प्रतिनिधाय प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषं परिणामात्प्रवर्तते व्यक्तम्

    यथाकाशाद् एकरसं सलिलं पतितं नानारूपात्संश्लेषाद्भिद्यते तत्तद्रसान्तरैः

    एवम् एकस्मात्प्रधानात्प्रवृत्तास्त्रयो लोका नैकस्वभावा भवन्ति

    देवेषु सत्त्वम् उत्कटं रजस्तमसी उदासीने तेन ते ऽत्यन्तसुखिनः

    मनुष्येषु रज उत्कटं भवति सत्त्वतमसी उदासीने तेन ते ऽत्यन्तदुःखिनः

    तिर्यक्षु तम उत्कटं भवति सत्त्वरजसी उदासीने तेन ते ऽत्यन्तमूढाः

    एवम् आर्याद्वयेन प्रधानस्यास्तित्वम् अभ्युपगम्यते

    इतश्चोत्तरं पुरुषास्तित्वप्रतिप्रपादनार्थम् आह

    avyaktaṃ prakhyātaṃ kāraṇam asti yasmānmahadādi liṅgaṃ pravartate

    triguṇataḥ triguṇāt

    sattvarajastamoguṇā yasmiṃstattriguṇam

    tatkim uktaṃ bhavati sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā pradhānam

    tathā samudayāt

    yathā gaṅgāsrotāṃsi trīṇi rudramūrdhani patitānyekaṃ sroto janayantyevaṃ triguṇam avyaktam ekaṃ vyaktaṃ janayati

    yathā vā tantavaḥ samuditāḥ paṭaṃ janayantyevam avyaktaṃ guṇasamudayānmahadādi janayatīti triguṇataḥ samudayācca vyaktaṃ jagatpravartate

    yasmād ekasmātpradhānādvyaktaṃ tasmād ekarūpeṇa bhavitavyam

    naiṣa doṣaḥ pariṇāmataḥ salilavatpratipratiguṇāśrayaviśeṣāt

    ekasmātpradhānāttrayo lokāḥ samutpannāstulyabhāvā na bhavanti

    devāḥ sukhena yuktā manuṣyā duḥkhena tiryañco mohena

    ekasmātpradhānātpravṛttaṃ vyaktaṃ pratipratiguṇāśrayaviśeṣātpariṇāmataḥ salilavadbhavati

    pratipratīti vīpsā

    guṇānām āśrayo guṇāśrayaḥ

    tadviśeṣastaṃ guṇāśrayaviśeṣaṃ pratinidhāya pratipratiguṇāśrayaviśeṣaṃ pariṇāmātpravartate vyaktam

    yathākāśād ekarasaṃ salilaṃ patitaṃ nānārūpātsaṃśleṣādbhidyate tattadrasāntaraiḥ

    evam ekasmātpradhānātpravṛttāstrayo lokā naikasvabhāvā bhavanti

    deveṣu sattvam utkaṭaṃ rajastamasī udāsīne tena te 'tyantasukhinaḥ

    manuṣyeṣu raja utkaṭaṃ bhavati sattvatamasī udāsīne tena te 'tyantaduḥkhinaḥ

    tiryakṣu tama utkaṭaṃ bhavati sattvarajasī udāsīne tena te 'tyantamūḍhāḥ

    evam āryādvayena pradhānasyāstitvam abhyupagamyate

    itaścottaraṃ puruṣāstitvapratiprapādanārtham āha