Samkhya Karika Bhashya · 12.2 12.2.1
12.2.1प्रीत्यात्मका अप्रीत्यात्मका विषादात्मकाश्च गुणाः सत्त्वरजस्तमांसीत्यर्थः
तत्र प्रीत्यात्मकं सत्त्वम्
प्रीतिः सुखं तदात्मकम् इति
अप्रीत्यात्मकं रजः
अप्रीतिर्दुःखम्
विषादात्मकं तमः
विषादो मोहः
तथा प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः
अर्थशब्दः सामर्थ्यवाची प्रकाशार्थं सत्त्वं प्रकाशसमर्थम् इत्य् अर्थः
प्रवृत्त्यर्थं रजः
नियमार्थं तमः
स्थितौ समर्थम् इत्य् अर्थः
प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा इति
तथान्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च
अन्योन्याभिभवा अन्योन्याश्रया अन्योन्यजनना अन्योन्यमिथुना अन्योन्यवृत्तयश्च ते तथोक्ताः
अन्योन्याभिभवा इति अन्योन्यं परस्परम् अभिभवन्तीति
प्रीत्यप्रीत्यादिभिर्धर्मैर् आविर्भवन्ति
यथा यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति तदा रजस्तमसी अभिभूय स्वगुणैः प्रीतिप्रकाशात्मनावतिष्ठते
यदा रजस्तदा सत्त्वतमसी अप्रीतिप्रवृत्तिधर्मेण
यदा तमस्तदा सत्त्वरजसी विषादस्थित्यात्मकेनेति
तथान्योन्याश्रयाश्च द्व्यणुकवद्गुणाः
अन्योन्यजनना यथा मृत्पिण्डो घटं जनयति
तथान्योन्यमिथुनाश्च यथा स्त्रीपुंसावन्योन्यमिथुनौ तथा गुणाः
उक्तं च
रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुनं तम उच्यते
Transliteration
prītyātmakā aprītyātmakā viṣādātmakāśca guṇāḥ sattvarajastamāṃsītyarthaḥ
tatra prītyātmakaṃ sattvam
prītiḥ sukhaṃ tadātmakam iti
aprītyātmakaṃ rajaḥ
aprītirduḥkham
viṣādātmakaṃ tamaḥ
viṣādo mohaḥ
tathā prakāśapravṛttiniyamārthāḥ
arthaśabdaḥ sāmarthyavācī prakāśārthaṃ sattvaṃ prakāśasamartham ity arthaḥ
pravṛttyarthaṃ rajaḥ
niyamārthaṃ tamaḥ
sthitau samartham ity arthaḥ
prakāśakriyāsthitiśīlā guṇā iti
tathānyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca
anyonyābhibhavā anyonyāśrayā anyonyajananā anyonyamithunā anyonyavṛttayaśca te tathoktāḥ
anyonyābhibhavā iti anyonyaṃ parasparam abhibhavantīti
prītyaprītyādibhirdharmair āvirbhavanti
yathā yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati tadā rajastamasī abhibhūya svaguṇaiḥ prītiprakāśātmanāvatiṣṭhate
yadā rajastadā sattvatamasī aprītipravṛttidharmeṇa
yadā tamastadā sattvarajasī viṣādasthityātmakeneti
tathānyonyāśrayāśca dvyaṇukavadguṇāḥ
anyonyajananā yathā mṛtpiṇḍo ghaṭaṃ janayati
tathānyonyamithunāśca yathā strīpuṃsāvanyonyamithunau tathā guṇāḥ
uktaṃ ca
rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ
ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate
By System Admin
Translation
Draft in progress