Sanskrit

Samkhya Karika Bhashya · 12.2 12.2.1

12.2.1

प्रीत्यात्मका अप्रीत्यात्मका विषादात्मकाश्च गुणाः सत्त्वरजस्तमांसीत्यर्थः

तत्र प्रीत्यात्मकं सत्त्वम्

प्रीतिः सुखं तदात्मकम् इति

अप्रीत्यात्मकं रजः

अप्रीतिर्दुःखम्

विषादात्मकं तमः

विषादो मोहः

तथा प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः

अर्थशब्दः सामर्थ्यवाची प्रकाशार्थं सत्त्वं प्रकाशसमर्थम् इत्य् अर्थः

प्रवृत्त्यर्थं रजः

नियमार्थं तमः

स्थितौ समर्थम् इत्य् अर्थः

प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा इति

तथान्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च

अन्योन्याभिभवा अन्योन्याश्रया अन्योन्यजनना अन्योन्यमिथुना अन्योन्यवृत्तयश्च ते तथोक्ताः

अन्योन्याभिभवा इति अन्योन्यं परस्परम् अभिभवन्तीति

प्रीत्यप्रीत्यादिभिर्धर्मैर् आविर्भवन्ति

यथा यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति तदा रजस्तमसी अभिभूय स्वगुणैः प्रीतिप्रकाशात्मनावतिष्ठते

यदा रजस्तदा सत्त्वतमसी अप्रीतिप्रवृत्तिधर्मेण

यदा तमस्तदा सत्त्वरजसी विषादस्थित्यात्मकेनेति

तथान्योन्याश्रयाश्च द्व्यणुकवद्गुणाः

अन्योन्यजनना यथा मृत्पिण्डो घटं जनयति

तथान्योन्यमिथुनाश्च यथा स्त्रीपुंसावन्योन्यमिथुनौ तथा गुणाः

उक्तं च

रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः

उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुनं तम उच्यते

Transliteration

prītyātmakā aprītyātmakā viṣādātmakāśca guṇāḥ sattvarajastamāṃsītyarthaḥ

tatra prītyātmakaṃ sattvam

prītiḥ sukhaṃ tadātmakam iti

aprītyātmakaṃ rajaḥ

aprītirduḥkham

viṣādātmakaṃ tamaḥ

viṣādo mohaḥ

tathā prakāśapravṛttiniyamārthāḥ

arthaśabdaḥ sāmarthyavācī prakāśārthaṃ sattvaṃ prakāśasamartham ity arthaḥ

pravṛttyarthaṃ rajaḥ

niyamārthaṃ tamaḥ

sthitau samartham ity arthaḥ

prakāśakriyāsthitiśīlā guṇā iti

tathānyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca

anyonyābhibhavā anyonyāśrayā anyonyajananā anyonyamithunā anyonyavṛttayaśca te tathoktāḥ

anyonyābhibhavā iti anyonyaṃ parasparam abhibhavantīti

prītyaprītyādibhirdharmair āvirbhavanti

yathā yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati tadā rajastamasī abhibhūya svaguṇaiḥ prītiprakāśātmanāvatiṣṭhate

yadā rajastadā sattvatamasī aprītipravṛttidharmeṇa

yadā tamastadā sattvarajasī viṣādasthityātmakeneti

tathānyonyāśrayāśca dvyaṇukavadguṇāḥ

anyonyajananā yathā mṛtpiṇḍo ghaṭaṃ janayati

tathānyonyamithunāśca yathā strīpuṃsāvanyonyamithunau tathā guṇāḥ

uktaṃ ca

rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ

ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate

By System Admin

Translation

Draft in progress