2 shlokas
- 1
प्रीत्यात्मका अप्रीत्यात्मका विषादात्मकाश्च गुणाः सत्त्वरजस्तमांसीत्यर्थः
तत्र प्रीत्यात्मकं सत्त्वम्
प्रीतिः सुखं तदात्मकम् इति
अप्रीत्यात्मकं रजः
अप्रीतिर्दुःखम्
विषादात्मकं तमः
विषादो मोहः
तथा प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः
अर्थशब्दः सामर्थ्यवाची प्रकाशार्थं सत्त्वं प्रकाशसमर्थम् इत्य् अर्थः
प्रवृत्त्यर्थं रजः
नियमार्थं तमः
स्थितौ समर्थम् इत्य् अर्थः
प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा इति
तथान्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च
अन्योन्याभिभवा अन्योन्याश्रया अन्योन्यजनना अन्योन्यमिथुना अन्योन्यवृत्तयश्च ते तथोक्ताः
अन्योन्याभिभवा इति अन्योन्यं परस्परम् अभिभवन्तीति
प्रीत्यप्रीत्यादिभिर्धर्मैर् आविर्भवन्ति
यथा यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति तदा रजस्तमसी अभिभूय स्वगुणैः प्रीतिप्रकाशात्मनावतिष्ठते
यदा रजस्तदा सत्त्वतमसी अप्रीतिप्रवृत्तिधर्मेण
यदा तमस्तदा सत्त्वरजसी विषादस्थित्यात्मकेनेति
तथान्योन्याश्रयाश्च द्व्यणुकवद्गुणाः
अन्योन्यजनना यथा मृत्पिण्डो घटं जनयति
तथान्योन्यमिथुनाश्च यथा स्त्रीपुंसावन्योन्यमिथुनौ तथा गुणाः
उक्तं च
रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुनं तम उच्यते
prītyātmakā aprītyātmakā viṣādātmakāśca guṇāḥ sattvarajastamāṃsītyarthaḥ
tatra prītyātmakaṃ sattvam
prītiḥ sukhaṃ tadātmakam iti
aprītyātmakaṃ rajaḥ
aprītirduḥkham
viṣādātmakaṃ tamaḥ
viṣādo mohaḥ
tathā prakāśapravṛttiniyamārthāḥ
arthaśabdaḥ sāmarthyavācī prakāśārthaṃ sattvaṃ prakāśasamartham ity arthaḥ
pravṛttyarthaṃ rajaḥ
niyamārthaṃ tamaḥ
sthitau samartham ity arthaḥ
prakāśakriyāsthitiśīlā guṇā iti
tathānyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca
anyonyābhibhavā anyonyāśrayā anyonyajananā anyonyamithunā anyonyavṛttayaśca te tathoktāḥ
anyonyābhibhavā iti anyonyaṃ parasparam abhibhavantīti
prītyaprītyādibhirdharmair āvirbhavanti
yathā yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati tadā rajastamasī abhibhūya svaguṇaiḥ prītiprakāśātmanāvatiṣṭhate
yadā rajastadā sattvatamasī aprītipravṛttidharmeṇa
yadā tamastadā sattvarajasī viṣādasthityātmakeneti
tathānyonyāśrayāśca dvyaṇukavadguṇāḥ
anyonyajananā yathā mṛtpiṇḍo ghaṭaṃ janayati
tathānyonyamithunāśca yathā strīpuṃsāvanyonyamithunau tathā guṇāḥ
uktaṃ ca
rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ
ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate
- 2
परस्परसहाया इत्य् अर्थः
अन्योन्यवृत्तयश्च परस्परं वर्तन्ते
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति वचनात्
यथा सुरूपा सुशीला स्त्री सर्वसुखहेतुः सपत्नीनां सैव दुःखहेतुः सैव रागिणां मोहं जनयत्येवं सत्त्वं रजस्तमसोर्वृत्तिहेतुः
यथा राजा सदोद्युक्तः प्रजापालने दुष्टनिग्रहे शिष्टानां सुखम् उत्पादयति दुष्टानां दुःखं मोहं चैवं रजः सत्त्वतमसोर्वृत्तिं जनयति
तथा तमः स्वरूपेणावरणात्मकेन सत्त्वरजसोर्वृत्तिं जनयति
यथा मेघाः खम् आवृत्य जगतः सुखम् उत्पादयन्ति ते वृष्ट्या कर्षकाणां कर्षणोद्योगं जनयन्ति विरहिणां मोहम्
एवं अन्योन्यवृत्तयो गुणाः
किं चान्यत्
parasparasahāyā ity arthaḥ
anyonyavṛttayaśca parasparaṃ vartante
guṇā guṇeṣu vartanta iti vacanāt
yathā surūpā suśīlā strī sarvasukhahetuḥ sapatnīnāṃ saiva duḥkhahetuḥ saiva rāgiṇāṃ mohaṃ janayatyevaṃ sattvaṃ rajastamasorvṛttihetuḥ
yathā rājā sadodyuktaḥ prajāpālane duṣṭanigrahe śiṣṭānāṃ sukham utpādayati duṣṭānāṃ duḥkhaṃ mohaṃ caivaṃ rajaḥ sattvatamasorvṛttiṃ janayati
tathā tamaḥ svarūpeṇāvaraṇātmakena sattvarajasorvṛttiṃ janayati
yathā meghāḥ kham āvṛtya jagataḥ sukham utpādayanti te vṛṣṭyā karṣakāṇāṃ karṣaṇodyogaṃ janayanti virahiṇāṃ moham
evaṃ anyonyavṛttayo guṇāḥ
kiṃ cānyat

