Sanskrit

व्यक्तम्महदादिकार्यं हेतुमद् इति

हेतुर् अस्यास्तीति हेतुमत्

उपादानं हेतुः कारणं निमित्तम् इति पर्ययाः

व्यक्तस्य प्रधानं हेतुर् अस्त्य् अतो हेतुमद्व्यक्तं भूतपर्यन्तम्

हेतुमद्बुद्धितत्त्वं प्रधानेन

हेतुमान् अहंकारो बुद्ध्या

पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि हेतुमन्त्यहंकारेणाकाशम्शब्दतन्मात्रेण हेतुमत्

वायुः स्पर्शतन्मात्रेण हेतुमान्

तेजो रूपतन्मात्रेण हेतुमत्

आपो रसतन्मात्रेण हेतुमत्यः

पृथिवी गन्धतन्मात्रेण हेतुमती

एवं भूतपर्यन्तं व्यक्तं हेतुमत्

किं चान्यद् अनित्यम्

यस्माद् अन्यस्माद् उत्पद्यते

यथा मृत्पिण्डाद् उत्पद्यते घटः स चानित्यः

किं चाव्यापि

असर्वगम् इत्य् अर्थः

यथा प्रधानपुरुषौ सर्वगतौ नैवं व्यक्तम्

किं चान्यत्सक्रियम्

संसारकाले संसरति

त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तम्सूक्ष्मं शरीरम् आश्रित्य संसरति

तस्मात्सक्रियम्

किम्चान्यद् अनेकम्

बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्य् एकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि चेति

किं चान्यद् आश्रितम्

स्वकारणम् आश्रयते

प्रधानाश्रिता बुद्धिर्बुद्धिम् आश्रितो ऽहंकारो ऽहंकाराश्रितान्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्चतन्मात्राश्रितानि पञ्च महाभूतानीति

किं च लिङ्गम्

लययुक्तम्

लयकाले पञ्च महाभूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते तान्य् एकादशेन्द्रियैः सहाहंकारे स च बुद्धौ सा च प्रधाने लयं यातीति

तथा सावयवम्

अवयवाः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धास्तैः सह

किं च परतन्त्रम्

नात्मनः प्रभवति

यथा प्रधानतन्त्रा बुद्धिर्बुद्धितन्त्रो ऽहंकारो ऽहंकारतन्त्राणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च तन्मात्रतन्त्राणि पञ्च महाभूतानि च

एवं परतन्त्रं परायत्तं व्याख्यातं व्यक्तम्

अथो ऽव्यक्तं व्याख्यास्यामः

विपरीतम् अव्यक्तम्

एतैर् एव गुणैर्यथोक्तैर्विपरीतम् अव्यक्तम्

हेतुमद्व्यक्तम् उक्तम्

नहि प्रधानात्परं किंचिद् अस्ति

यतः प्रधानस्यानुत्पत्तिस्तस्माद् अहेतुमद् अव्यक्तम्

तथानित्यम्च व्यक्तम्

नित्यम् अव्यक्तम् अनुत्पद्यमानत्वात्

न हि भूतानीव कुतश्चिद् उत्पद्यत इति नित्यं प्रधानम्

किम्चाव्यापि व्यक्तम्व्यापि प्रधानं सर्वगतत्वात्

सक्रियं व्यक्तम् अक्रियम् अव्यक्तम्सर्वगतत्वाद् एव

तथानेकम्व्यक्तम् एकं प्रधानं कारणत्वात्

त्रयाणां लोकानां प्रधानम् एकं कारणं तस्माद् एकं प्रधानम्

तथाश्रितम्व्यक्तम् अनाश्रितम् अव्यक्तम् अकार्यत्वात्

न हि प्रधानाद् अस्ति किंचित्परं यस्य प्रधानं कार्यं स्यात्

तथा व्यक्तं लिङ्गम् अलिङ्गम् अव्यक्तं नित्यत्वात्

महदादि लिङ्गम्प्रलयकाले परस्परं प्रलीयते नैवं प्रधानम्

तस्माद् अलिङ्गं प्रधानम्

तथा सावयवं व्यक्तं निरवयवम् अव्यक्तम्

न हि शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः प्रधाने सन्ति

तथा परतन्त्रम्व्यक्तम्स्वतन्त्रम् अव्यक्तम्प्रभवत्य् आत्मनः

एवम्व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यम् उक्तं साधर्म्यम् उच्यते

यद् उक्तं सरूपं च

Transliteration

vyaktammahadādikāryaṃ hetumad iti

hetur asyāstīti hetumat

upādānaṃ hetuḥ kāraṇaṃ nimittam iti paryayāḥ

vyaktasya pradhānaṃ hetur asty ato hetumadvyaktaṃ bhūtaparyantam

hetumadbuddhitattvaṃ pradhānena

hetumān ahaṃkāro buddhyā

pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi hetumantyahaṃkāreṇākāśamśabdatanmātreṇa hetumat

vāyuḥ sparśatanmātreṇa hetumān

tejo rūpatanmātreṇa hetumat

āpo rasatanmātreṇa hetumatyaḥ

pṛthivī gandhatanmātreṇa hetumatī

evaṃ bhūtaparyantaṃ vyaktaṃ hetumat

kiṃ cānyad anityam

yasmād anyasmād utpadyate

yathā mṛtpiṇḍād utpadyate ghaṭaḥ sa cānityaḥ

kiṃ cāvyāpi

asarvagam ity arthaḥ

yathā pradhānapuruṣau sarvagatau naivaṃ vyaktam

kiṃ cānyatsakriyam

saṃsārakāle saṃsarati

trayodaśavidhena karaṇena saṃyuktamsūkṣmaṃ śarīram āśritya saṃsarati

tasmātsakriyam

kimcānyad anekam

buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇy ekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni ceti

kiṃ cānyad āśritam

svakāraṇam āśrayate

pradhānāśritā buddhirbuddhim āśrito 'haṃkāro 'haṃkārāśritānyekādaśendriyāṇi pañca tanmātrāṇi pañcatanmātrāśritāni pañca mahābhūtānīti

kiṃ ca liṅgam

layayuktam

layakāle pañca mahābhūtāni tanmātreṣu līyante tāny ekādaśendriyaiḥ sahāhaṃkāre sa ca buddhau sā ca pradhāne layaṃ yātīti

tathā sāvayavam

avayavāḥ śabdasparśarasarūpagandhāstaiḥ saha

kiṃ ca paratantram

nātmanaḥ prabhavati

yathā pradhānatantrā buddhirbuddhitantro 'haṃkāro 'haṃkāratantrāṇi tanmātrāṇīndriyāṇi ca tanmātratantrāṇi pañca mahābhūtāni ca

evaṃ paratantraṃ parāyattaṃ vyākhyātaṃ vyaktam

atho 'vyaktaṃ vyākhyāsyāmaḥ

viparītam avyaktam

etair eva guṇairyathoktairviparītam avyaktam

hetumadvyaktam uktam

nahi pradhānātparaṃ kiṃcid asti

yataḥ pradhānasyānutpattistasmād ahetumad avyaktam

tathānityamca vyaktam

nityam avyaktam anutpadyamānatvāt

na hi bhūtānīva kutaścid utpadyata iti nityaṃ pradhānam

kimcāvyāpi vyaktamvyāpi pradhānaṃ sarvagatatvāt

sakriyaṃ vyaktam akriyam avyaktamsarvagatatvād eva

tathānekamvyaktam ekaṃ pradhānaṃ kāraṇatvāt

trayāṇāṃ lokānāṃ pradhānam ekaṃ kāraṇaṃ tasmād ekaṃ pradhānam

tathāśritamvyaktam anāśritam avyaktam akāryatvāt

na hi pradhānād asti kiṃcitparaṃ yasya pradhānaṃ kāryaṃ syāt

tathā vyaktaṃ liṅgam aliṅgam avyaktaṃ nityatvāt

mahadādi liṅgampralayakāle parasparaṃ pralīyate naivaṃ pradhānam

tasmād aliṅgaṃ pradhānam

tathā sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavam avyaktam

na hi śabdasparśarasarūpagandhāḥ pradhāne santi

tathā paratantramvyaktamsvatantram avyaktamprabhavaty ātmanaḥ

evamvyaktāvyaktayorvaidharmyam uktaṃ sādharmyam ucyate

yad uktaṃ sarūpaṃ ca

By System Admin

Translation

Draft in progress