Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    व्यक्तम्महदादिकार्यं हेतुमद् इति

    हेतुर् अस्यास्तीति हेतुमत्

    उपादानं हेतुः कारणं निमित्तम् इति पर्ययाः

    व्यक्तस्य प्रधानं हेतुर् अस्त्य् अतो हेतुमद्व्यक्तं भूतपर्यन्तम्

    हेतुमद्बुद्धितत्त्वं प्रधानेन

    हेतुमान् अहंकारो बुद्ध्या

    पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि हेतुमन्त्यहंकारेणाकाशम्शब्दतन्मात्रेण हेतुमत्

    वायुः स्पर्शतन्मात्रेण हेतुमान्

    तेजो रूपतन्मात्रेण हेतुमत्

    आपो रसतन्मात्रेण हेतुमत्यः

    पृथिवी गन्धतन्मात्रेण हेतुमती

    एवं भूतपर्यन्तं व्यक्तं हेतुमत्

    किं चान्यद् अनित्यम्

    यस्माद् अन्यस्माद् उत्पद्यते

    यथा मृत्पिण्डाद् उत्पद्यते घटः स चानित्यः

    किं चाव्यापि

    असर्वगम् इत्य् अर्थः

    यथा प्रधानपुरुषौ सर्वगतौ नैवं व्यक्तम्

    किं चान्यत्सक्रियम्

    संसारकाले संसरति

    त्रयोदशविधेन करणेन संयुक्तम्सूक्ष्मं शरीरम् आश्रित्य संसरति

    तस्मात्सक्रियम्

    किम्चान्यद् अनेकम्

    बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्य् एकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि चेति

    किं चान्यद् आश्रितम्

    स्वकारणम् आश्रयते

    प्रधानाश्रिता बुद्धिर्बुद्धिम् आश्रितो ऽहंकारो ऽहंकाराश्रितान्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्चतन्मात्राश्रितानि पञ्च महाभूतानीति

    किं च लिङ्गम्

    लययुक्तम्

    लयकाले पञ्च महाभूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते तान्य् एकादशेन्द्रियैः सहाहंकारे स च बुद्धौ सा च प्रधाने लयं यातीति

    तथा सावयवम्

    अवयवाः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धास्तैः सह

    किं च परतन्त्रम्

    नात्मनः प्रभवति

    यथा प्रधानतन्त्रा बुद्धिर्बुद्धितन्त्रो ऽहंकारो ऽहंकारतन्त्राणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च तन्मात्रतन्त्राणि पञ्च महाभूतानि च

    एवं परतन्त्रं परायत्तं व्याख्यातं व्यक्तम्

    अथो ऽव्यक्तं व्याख्यास्यामः

    विपरीतम् अव्यक्तम्

    एतैर् एव गुणैर्यथोक्तैर्विपरीतम् अव्यक्तम्

    हेतुमद्व्यक्तम् उक्तम्

    नहि प्रधानात्परं किंचिद् अस्ति

    यतः प्रधानस्यानुत्पत्तिस्तस्माद् अहेतुमद् अव्यक्तम्

    तथानित्यम्च व्यक्तम्

    नित्यम् अव्यक्तम् अनुत्पद्यमानत्वात्

    न हि भूतानीव कुतश्चिद् उत्पद्यत इति नित्यं प्रधानम्

    किम्चाव्यापि व्यक्तम्व्यापि प्रधानं सर्वगतत्वात्

    सक्रियं व्यक्तम् अक्रियम् अव्यक्तम्सर्वगतत्वाद् एव

    तथानेकम्व्यक्तम् एकं प्रधानं कारणत्वात्

    त्रयाणां लोकानां प्रधानम् एकं कारणं तस्माद् एकं प्रधानम्

    तथाश्रितम्व्यक्तम् अनाश्रितम् अव्यक्तम् अकार्यत्वात्

    न हि प्रधानाद् अस्ति किंचित्परं यस्य प्रधानं कार्यं स्यात्

    तथा व्यक्तं लिङ्गम् अलिङ्गम् अव्यक्तं नित्यत्वात्

    महदादि लिङ्गम्प्रलयकाले परस्परं प्रलीयते नैवं प्रधानम्

    तस्माद् अलिङ्गं प्रधानम्

    तथा सावयवं व्यक्तं निरवयवम् अव्यक्तम्

    न हि शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः प्रधाने सन्ति

    तथा परतन्त्रम्व्यक्तम्स्वतन्त्रम् अव्यक्तम्प्रभवत्य् आत्मनः

    एवम्व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यम् उक्तं साधर्म्यम् उच्यते

    यद् उक्तं सरूपं च

    vyaktammahadādikāryaṃ hetumad iti

    hetur asyāstīti hetumat

    upādānaṃ hetuḥ kāraṇaṃ nimittam iti paryayāḥ

    vyaktasya pradhānaṃ hetur asty ato hetumadvyaktaṃ bhūtaparyantam

    hetumadbuddhitattvaṃ pradhānena

    hetumān ahaṃkāro buddhyā

    pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi hetumantyahaṃkāreṇākāśamśabdatanmātreṇa hetumat

    vāyuḥ sparśatanmātreṇa hetumān

    tejo rūpatanmātreṇa hetumat

    āpo rasatanmātreṇa hetumatyaḥ

    pṛthivī gandhatanmātreṇa hetumatī

    evaṃ bhūtaparyantaṃ vyaktaṃ hetumat

    kiṃ cānyad anityam

    yasmād anyasmād utpadyate

    yathā mṛtpiṇḍād utpadyate ghaṭaḥ sa cānityaḥ

    kiṃ cāvyāpi

    asarvagam ity arthaḥ

    yathā pradhānapuruṣau sarvagatau naivaṃ vyaktam

    kiṃ cānyatsakriyam

    saṃsārakāle saṃsarati

    trayodaśavidhena karaṇena saṃyuktamsūkṣmaṃ śarīram āśritya saṃsarati

    tasmātsakriyam

    kimcānyad anekam

    buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇy ekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni ceti

    kiṃ cānyad āśritam

    svakāraṇam āśrayate

    pradhānāśritā buddhirbuddhim āśrito 'haṃkāro 'haṃkārāśritānyekādaśendriyāṇi pañca tanmātrāṇi pañcatanmātrāśritāni pañca mahābhūtānīti

    kiṃ ca liṅgam

    layayuktam

    layakāle pañca mahābhūtāni tanmātreṣu līyante tāny ekādaśendriyaiḥ sahāhaṃkāre sa ca buddhau sā ca pradhāne layaṃ yātīti

    tathā sāvayavam

    avayavāḥ śabdasparśarasarūpagandhāstaiḥ saha

    kiṃ ca paratantram

    nātmanaḥ prabhavati

    yathā pradhānatantrā buddhirbuddhitantro 'haṃkāro 'haṃkāratantrāṇi tanmātrāṇīndriyāṇi ca tanmātratantrāṇi pañca mahābhūtāni ca

    evaṃ paratantraṃ parāyattaṃ vyākhyātaṃ vyaktam

    atho 'vyaktaṃ vyākhyāsyāmaḥ

    viparītam avyaktam

    etair eva guṇairyathoktairviparītam avyaktam

    hetumadvyaktam uktam

    nahi pradhānātparaṃ kiṃcid asti

    yataḥ pradhānasyānutpattistasmād ahetumad avyaktam

    tathānityamca vyaktam

    nityam avyaktam anutpadyamānatvāt

    na hi bhūtānīva kutaścid utpadyata iti nityaṃ pradhānam

    kimcāvyāpi vyaktamvyāpi pradhānaṃ sarvagatatvāt

    sakriyaṃ vyaktam akriyam avyaktamsarvagatatvād eva

    tathānekamvyaktam ekaṃ pradhānaṃ kāraṇatvāt

    trayāṇāṃ lokānāṃ pradhānam ekaṃ kāraṇaṃ tasmād ekaṃ pradhānam

    tathāśritamvyaktam anāśritam avyaktam akāryatvāt

    na hi pradhānād asti kiṃcitparaṃ yasya pradhānaṃ kāryaṃ syāt

    tathā vyaktaṃ liṅgam aliṅgam avyaktaṃ nityatvāt

    mahadādi liṅgampralayakāle parasparaṃ pralīyate naivaṃ pradhānam

    tasmād aliṅgaṃ pradhānam

    tathā sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavam avyaktam

    na hi śabdasparśarasarūpagandhāḥ pradhāne santi

    tathā paratantramvyaktamsvatantram avyaktamprabhavaty ātmanaḥ

    evamvyaktāvyaktayorvaidharmyam uktaṃ sādharmyam ucyate

    yad uktaṃ sarūpaṃ ca