Mahabharat · Adhyaya 96 1.96.53
1.96.53तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितः
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत
विचित्रवीर्यः
भीष्मः
वैशंपायनः
अम्बा
वैशंपायनः
अम्बा
यज्ञसेनः
वैशंपायनः
अम्बा
वैशंपायनः
वैशंपायनः
नैनाम् ऐच्छत्कथंचन
अम्बाम् अन्यस्य कीर्त्यन्तीम् अब्रवीच्चारुदर्शनाम्
प्रत्यक्षफल एवैष कामो ऽसाधुर्निरर्थकः
परतन्त्रोपभोगे माम् आर्य नायोक्तुम् अर्हसि
प्रतिष्ठितः शंतनोर्वै तात यस्य त्वम् अन्वयः
अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव
इत्युक्त्वाम्बां समालोक्य विधिवद्वाक्यम् अब्रवीत्
विसृष्टा ह्यसि गच्छ त्वं यथाकामम् अनिन्दिते
नानियोज्ये समर्थो ऽहं नियोक्तुं भ्रातरं प्रियम्
अन्यभावगतां चापि को नारीं वासयेद्गृहे
अतस्त्वां न नियोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम्
अहम् अप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि
न संबन्धस्तद् आवाभ्यां भविता वै कथंचन
इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता
निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरं प्रति
अथाम्बा साल्वम् आगम्य साब्रवीन्मनसा वृता
पुरा निर्दिष्टभावा त्वाम् आगतास्मि वरानन
देवव्रतं समुत्सृज्य सानुजं भरतर्षभम्
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम्
तयैवम् उक्तः साल्वो ऽपि प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
निर्जितासीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु
अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात्
न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम्
इत्युक्ता सा समागम्य भीष्मं पुनर् अथाब्रवीत्
अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाहं सहसा हृता
क्षत्रधर्मम् अवेक्षस्व त्वं भर्ता मम धर्मतः
यां यः स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा
राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स ताम् उद्वाहयेद्ध्रुवम्
अतस्त्वम् एव भर्ता मे त्वयाहं निर्जिता यतः
तस्माद्वहस्व मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया
ऊर्ध्वरेता ह्यहम् इति प्रत्युवाच पुनः पुनः
भीष्मं सा चाब्रवीद् अम्बा यथाजैषीस्तथा कुरु
एवम् अन्वगमद्भीष्मं षट्समाः पुष्करेक्षणा
ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखो ऽभवम्
तम् एव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः
अन्यसक्तं किमर्थं त्वम् आत्मानम् अवदः पुरा
अन्यसक्तां वधूं कन्यां वासयेत्स्वगृहे न हि
नाहम् उद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे
विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यताम् इति
भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व माम् इति
नाहं गृह्णाम्यन्यजिताम् इति साल्वनिराकृता
ऊर्ध्वरेतास्त्वहम् इति भीष्मेण च निराकृता
अम्बा भीष्मं पुनः साल्वं भीष्मं साल्वं पुनः पुनः
गमनागमनेनैवम् अनैषीत्षट्समा नृप
अश्रुभिर्भूमिम् उक्षन्ती शोचन्ती सा मनस्विनी
पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा
श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना
वर्षत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा
सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम्
पार्श्वे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे
संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुव्रता
पादाङ्गुष्ठेन सातिष्ठद् अकम्पन्त ततः सुराः
तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम्
विस्मितश्चैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहबुद्धिमान्
अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः
मानयन्राजपुत्रीं तां ददौ तस्यै शुभां स्रजम्
एषा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता
अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति
एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति
सो ऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वै भविष्यति
अन्यपूर्वेति मां साल्वो नाभिनन्दति बालिशः
साहं धर्माच्च कामाच्च विहीना शोकधारिणी
अपतिः क्षत्रियान्सर्वान् आक्रन्दामि समन्ततः
इयं वः क्षत्रिया माला या भीष्मं निहनिष्यति
अहं च भार्या तस्य स्यां यो भीष्मं घातयिष्यति
तस्याश्चङ्क्रम्यमाणायाः समाः पञ्च गताः पराः
नाभवच्छरणं कश्चित्क्षत्रियो भीष्मजाद्भयात्
अगच्छत्सोमकं साम्बा पाञ्चालेषु यशस्विनम्
सत्यसंधं महेष्वासं सत्यधर्मपरायणम्
सा सभाद्वारम् आगम्य पाञ्चालैर् अभिरक्षितम्
पाञ्चालराजम् आक्रन्दत्प्रगृह्य सुभुजा भुजौ
भीष्मेण हन्यमानां मां मज्जन्तीम् इव च ह्रदे
यज्ञसेनाभिधावेह पाणिम् आलम्ब्य चेश्वर
तेन मे सर्वधर्माश्च रतिभोगाश्च केवलाः
उभौ च लोकौ कीर्तिश्च समूलौ सफलौ हृतौ
क्रोशन्त्येवं न विन्दामि राजन्यं शरणं क्वचित्
किं नु निःक्षत्रियो लोको यत्रानाथो ऽवसीदति
समागम्य तु राजानो मयोक्ता राजसत्तमाः
इक्ष्वाकूणां तु ये वृद्धाः पाञ्चालानां च ये वराः
त्वत्प्रसादाद्विवाहे ऽस्मिन्मा धर्मो मा पराजयेत्
प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक
जानामि त्वां बोधयामि राजपुत्रि विशेषतः
यथाशक्ति यथाधर्मं बलं संधारयाम्यहम्
अन्यस्मात्पार्थिवाद्यत्ते भयं स्यात्पार्थिवात्मजे
तस्यापनयने हेतुं संविधातुम् अहं प्रभुः
न हि शांतनवस्याहं महास्त्रस्य प्रहारिणः
ईश्वरः क्षत्रियाणां हि बलं धर्मो ऽनुवर्तते
सा साधु व्रज कल्याणि न मां भीष्मो दहेद्बलात्
न हि भीष्माद् अहं धर्मं शक्तो दातुं कथंचन
इत्युक्ता स्रजम् आसज्य द्वारि राज्ञो व्यपाद्रवत्
व्युदस्तां सर्वलोकेषु तपसा संशितव्रताम्
ताम् अन्वगच्छद्द्रुपदः सान्त्वं जल्पन्पुनः पुनः
स्रजं गृहाण कल्याणि न नो वैरं प्रसञ्जय
एवम् एव त्वया कार्यम् इति स्म प्रतिकाङ्क्षते
न तु तस्यान्यथा भावो दैवम् एतद् अमानुषम्
यश्चैनां स्रजम् आदाय स्वयं वै प्रतिमोक्षते
स भीष्मं समरे हन्ता मम धर्मप्रणाशनम्
तां स्रजं द्रुपदो राजा कंचित्कालं ररक्ष सः
ततो विस्रम्भम् आस्थाय तूष्णीम् एताम् उपैक्षत
तां शिखण्डिन्यबध्नात्तु बाला पितुर् अवज्ञया
तां पिता त्वत्यजच्छीघ्रं त्रस्तो भीष्मस्य किल्बिषात्
इषीकं ब्राह्मणं भीता साभ्यगच्छत्तपस्विनम्
गङ्गाद्वारि तपस्यन्तं तुष्टिहेतोस्तपस्विनी
उपचाराभितुष्टस्ताम् अब्रवीद् ऋषिसत्तमः
गङ्गाद्वारे विभजनं भविता नचिराद् इव
तत्र गन्धर्वराजानं तुम्बुरुं प्रियदर्शनम्
आराधयितुम् ईहस्व सम्यक्परिचरस्व तम्
अहम् अप्यत्र साचिव्यं कर्तास्मि तव शोभने
तं तदाचर भद्रं ते स ते श्रेयो विधास्यति
ततो विभजनं तत्र गन्धर्वाणाम् अवर्तत
तत्र द्वाव् अवशिष्येतां गन्धर्वावमितौजसौ
तयोर् एकः समीक्ष्यैनां स्त्रीबुभूषुर् उवाच ह
इदं गृह्णीष्व पुंलिङ्गं वृणे स्त्रीलिङ्गम् एव ते
नियमं चक्रतुस्तत्र स्त्री पुमांश्चैव तावुभौ
ततः पुमान्समभवच्छिखण्डी परवीरहा
स्त्री भूत्वा ह्यपचक्राम स गन्धर्वो मुदान्वितः
लब्ध्वा तु महतीं प्रीतिं याज्ञसेनिर्महायशाः
ततो बुद्बुदकं गत्वा पुनर् अस्त्राणि सो ऽकरोत्
तत्र चास्त्राणि दिव्यानि कृत्वा स सुमहाद्युतिः
स्वदेशम् अभिसंपेदे पाञ्चालं कुरुनन्दन
सो ऽभिवाद्य पितुः पादौ महेष्वासः कृताञ्जलिः
उवाच भवता भीष्मान्न भेतव्यं कथंचन
अम्बायां निर्गतायां तु भीष्मः शांतनवस्तदा
न्यायेन कारयामास राज्ञो वैवाहिकीं क्रियाम्
अम्बिकाम्बालिके चैव परिणीयाग्निसंनिधौ
Transliteration
tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ
vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata
vicitravīryaḥ
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
yajñasenaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ambā
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
nainām aicchatkathaṃcana
ambām anyasya kīrtyantīm abravīccārudarśanām
pratyakṣaphala evaiṣa kāmo 'sādhurnirarthakaḥ
paratantropabhoge mām ārya nāyoktum arhasi
pratiṣṭhitaḥ śaṃtanorvai tāta yasya tvam anvayaḥ
akāmavṛtto dharmātmansādhu manye mataṃ tava
ityuktvāmbāṃ samālokya vidhivadvākyam abravīt
visṛṣṭā hyasi gaccha tvaṃ yathākāmam anindite
nāniyojye samartho 'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam
anyabhāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayedgṛhe
atastvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām
aham apyūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi
na saṃbandhastad āvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃcana
ityuktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā
nirdiṣṭā hi śanai rājansālvarājapuraṃ prati
athāmbā sālvam āgamya sābravīnmanasā vṛtā
purā nirdiṣṭabhāvā tvām āgatāsmi varānana
devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivanmāṃ samudyatām
tayaivam uktaḥ sālvo 'pi prahasann idam abravīt
nirjitāsīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu
anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt
na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām
ityuktā sā samāgamya bhīṣmaṃ punar athābravīt
ambābravīttato bhīṣmaṃ tvayāhaṃ sahasā hṛtā
kṣatradharmam avekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ
yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayecchauryasaṃpadā
rājñaḥ sarvānvinirjitya sa tām udvāhayeddhruvam
atastvam eva bhartā me tvayāhaṃ nirjitā yataḥ
tasmādvahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā
ūrdhvaretā hyaham iti pratyuvāca punaḥ punaḥ
bhīṣmaṃ sā cābravīd ambā yathājaiṣīstathā kuru
evam anvagamadbhīṣmaṃ ṣaṭsamāḥ puṣkarekṣaṇā
ūrdhvaretāstvahaṃ bhadre vivāhavimukho 'bhavam
tam eva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ
anyasaktaṃ kimarthaṃ tvam ātmānam avadaḥ purā
anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayetsvagṛhe na hi
nāham udvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase
vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatām iti
bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājangṛhṇīṣva mām iti
nāhaṃ gṛhṇāmyanyajitām iti sālvanirākṛtā
ūrdhvaretāstvaham iti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā
ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ
gamanāgamanenaivam anaiṣītṣaṭsamā nṛpa
aśrubhirbhūmim ukṣantī śocantī sā manasvinī
pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā
śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā
varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā
sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm
pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade
saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā
pādāṅguṣṭhena sātiṣṭhad akampanta tataḥ surāḥ
tasyāstattu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam
vismitaścaiva hṛṣṭaśca tasyānugrahabuddhimān
anantaseno bhagavānkumāro varadaḥ prabhuḥ
mānayanrājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam
eṣā puṣkariṇī divyā yathāvatsamupasthitā
ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati
etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati
so 'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati
anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ
sāhaṃ dharmācca kāmācca vihīnā śokadhāriṇī
apatiḥ kṣatriyānsarvān ākrandāmi samantataḥ
iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati
ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati
tasyāścaṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ
nābhavaccharaṇaṃ kaścitkṣatriyo bhīṣmajādbhayāt
agacchatsomakaṃ sāmbā pāñcāleṣu yaśasvinam
satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam
sā sabhādvāram āgamya pāñcālair abhirakṣitam
pāñcālarājam ākrandatpragṛhya subhujā bhujau
bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīm iva ca hrade
yajñasenābhidhāveha pāṇim ālambya ceśvara
tena me sarvadharmāśca ratibhogāśca kevalāḥ
ubhau ca lokau kīrtiśca samūlau saphalau hṛtau
krośantyevaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kvacit
kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho 'vasīdati
samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ
ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ
tvatprasādādvivāhe 'sminmā dharmo mā parājayet
prasīda yajñaseneha gatirme bhava somaka
jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ
yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmyaham
anyasmātpārthivādyatte bhayaṃ syātpārthivātmaje
tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātum ahaṃ prabhuḥ
na hi śāṃtanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ
īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo 'nuvartate
sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahedbalāt
na hi bhīṣmād ahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃcana
ityuktā srajam āsajya dvāri rājño vyapādravat
vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām
tām anvagacchaddrupadaḥ sāntvaṃ jalpanpunaḥ punaḥ
srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya
evam eva tvayā kāryam iti sma pratikāṅkṣate
na tu tasyānyathā bhāvo daivam etad amānuṣam
yaścaināṃ srajam ādāya svayaṃ vai pratimokṣate
sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam
tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃcitkālaṃ rarakṣa saḥ
tato visrambham āsthāya tūṣṇīm etām upaikṣata
tāṃ śikhaṇḍinyabadhnāttu bālā pitur avajñayā
tāṃ pitā tvatyajacchīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt
iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchattapasvinam
gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetostapasvinī
upacārābhituṣṭastām abravīd ṛṣisattamaḥ
gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirād iva
tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam
ārādhayitum īhasva samyakparicarasva tam
aham apyatra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane
taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati
tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇām avartata
tatra dvāv avaśiṣyetāṃ gandharvāvamitaujasau
tayor ekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣur uvāca ha
idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgam eva te
niyamaṃ cakratustatra strī pumāṃścaiva tāvubhau
tataḥ pumānsamabhavacchikhaṇḍī paravīrahā
strī bhūtvā hyapacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ
labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenirmahāyaśāḥ
tato budbudakaṃ gatvā punar astrāṇi so 'karot
tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ
svadeśam abhisaṃpede pāñcālaṃ kurunandana
so 'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ
uvāca bhavatā bhīṣmānna bhetavyaṃ kathaṃcana
ambāyāṃ nirgatāyāṃ tu bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā
nyāyena kārayāmāsa rājño vaivāhikīṃ kriyām
ambikāmbālike caiva pariṇīyāgnisaṃnidhau
By System Admin
Translation
Draft in progress