Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 96 1.96.53

1.96.53

तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितः

विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत

विचित्रवीर्यः

भीष्मः

वैशंपायनः

अम्बा

वैशंपायनः

अम्बा

यज्ञसेनः

वैशंपायनः

अम्बा

वैशंपायनः

वैशंपायनः

नैनाम् ऐच्छत्कथंचन

अम्बाम् अन्यस्य कीर्त्यन्तीम् अब्रवीच्चारुदर्शनाम्

प्रत्यक्षफल एवैष कामो ऽसाधुर्निरर्थकः

परतन्त्रोपभोगे माम् आर्य नायोक्तुम् अर्हसि

प्रतिष्ठितः शंतनोर्वै तात यस्य त्वम् अन्वयः

अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव

इत्युक्त्वाम्बां समालोक्य विधिवद्वाक्यम् अब्रवीत्

विसृष्टा ह्यसि गच्छ त्वं यथाकामम् अनिन्दिते

नानियोज्ये समर्थो ऽहं नियोक्तुं भ्रातरं प्रियम्

अन्यभावगतां चापि को नारीं वासयेद्गृहे

अतस्त्वां न नियोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम्

अहम् अप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि

न संबन्धस्तद् आवाभ्यां भविता वै कथंचन

इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता

निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरं प्रति

अथाम्बा साल्वम् आगम्य साब्रवीन्मनसा वृता

पुरा निर्दिष्टभावा त्वाम् आगतास्मि वरानन

देवव्रतं समुत्सृज्य सानुजं भरतर्षभम्

प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम्

तयैवम् उक्तः साल्वो ऽपि प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्

निर्जितासीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु

अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात्

न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम्

इत्युक्ता सा समागम्य भीष्मं पुनर् अथाब्रवीत्

अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाहं सहसा हृता

क्षत्रधर्मम् अवेक्षस्व त्वं भर्ता मम धर्मतः

यां यः स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा

राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स ताम् उद्वाहयेद्ध्रुवम्

अतस्त्वम् एव भर्ता मे त्वयाहं निर्जिता यतः

तस्माद्वहस्व मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया

ऊर्ध्वरेता ह्यहम् इति प्रत्युवाच पुनः पुनः

भीष्मं सा चाब्रवीद् अम्बा यथाजैषीस्तथा कुरु

एवम् अन्वगमद्भीष्मं षट्समाः पुष्करेक्षणा

ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखो ऽभवम्

तम् एव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः

अन्यसक्तं किमर्थं त्वम् आत्मानम् अवदः पुरा

अन्यसक्तां वधूं कन्यां वासयेत्स्वगृहे न हि

नाहम् उद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे

विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यताम् इति

भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व माम् इति

नाहं गृह्णाम्यन्यजिताम् इति साल्वनिराकृता

ऊर्ध्वरेतास्त्वहम् इति भीष्मेण च निराकृता

अम्बा भीष्मं पुनः साल्वं भीष्मं साल्वं पुनः पुनः

गमनागमनेनैवम् अनैषीत्षट्समा नृप

अश्रुभिर्भूमिम् उक्षन्ती शोचन्ती सा मनस्विनी

पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा

श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना

वर्षत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा

सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम्

पार्श्वे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे

संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुव्रता

पादाङ्गुष्ठेन सातिष्ठद् अकम्पन्त ततः सुराः

तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम्

विस्मितश्चैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहबुद्धिमान्

अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः

मानयन्राजपुत्रीं तां ददौ तस्यै शुभां स्रजम्

एषा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता

अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति

एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति

सो ऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वै भविष्यति

अन्यपूर्वेति मां साल्वो नाभिनन्दति बालिशः

साहं धर्माच्च कामाच्च विहीना शोकधारिणी

अपतिः क्षत्रियान्सर्वान् आक्रन्दामि समन्ततः

इयं वः क्षत्रिया माला या भीष्मं निहनिष्यति

अहं च भार्या तस्य स्यां यो भीष्मं घातयिष्यति

तस्याश्चङ्क्रम्यमाणायाः समाः पञ्च गताः पराः

नाभवच्छरणं कश्चित्क्षत्रियो भीष्मजाद्भयात्

अगच्छत्सोमकं साम्बा पाञ्चालेषु यशस्विनम्

सत्यसंधं महेष्वासं सत्यधर्मपरायणम्

सा सभाद्वारम् आगम्य पाञ्चालैर् अभिरक्षितम्

पाञ्चालराजम् आक्रन्दत्प्रगृह्य सुभुजा भुजौ

भीष्मेण हन्यमानां मां मज्जन्तीम् इव च ह्रदे

यज्ञसेनाभिधावेह पाणिम् आलम्ब्य चेश्वर

तेन मे सर्वधर्माश्च रतिभोगाश्च केवलाः

उभौ च लोकौ कीर्तिश्च समूलौ सफलौ हृतौ

क्रोशन्त्येवं न विन्दामि राजन्यं शरणं क्वचित्

किं नु निःक्षत्रियो लोको यत्रानाथो ऽवसीदति

समागम्य तु राजानो मयोक्ता राजसत्तमाः

इक्ष्वाकूणां तु ये वृद्धाः पाञ्चालानां च ये वराः

त्वत्प्रसादाद्विवाहे ऽस्मिन्मा धर्मो मा पराजयेत्

प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक

जानामि त्वां बोधयामि राजपुत्रि विशेषतः

यथाशक्ति यथाधर्मं बलं संधारयाम्यहम्

अन्यस्मात्पार्थिवाद्यत्ते भयं स्यात्पार्थिवात्मजे

तस्यापनयने हेतुं संविधातुम् अहं प्रभुः

न हि शांतनवस्याहं महास्त्रस्य प्रहारिणः

ईश्वरः क्षत्रियाणां हि बलं धर्मो ऽनुवर्तते

सा साधु व्रज कल्याणि न मां भीष्मो दहेद्बलात्

न हि भीष्माद् अहं धर्मं शक्तो दातुं कथंचन

इत्युक्ता स्रजम् आसज्य द्वारि राज्ञो व्यपाद्रवत्

व्युदस्तां सर्वलोकेषु तपसा संशितव्रताम्

ताम् अन्वगच्छद्द्रुपदः सान्त्वं जल्पन्पुनः पुनः

स्रजं गृहाण कल्याणि न नो वैरं प्रसञ्जय

एवम् एव त्वया कार्यम् इति स्म प्रतिकाङ्क्षते

न तु तस्यान्यथा भावो दैवम् एतद् अमानुषम्

यश्चैनां स्रजम् आदाय स्वयं वै प्रतिमोक्षते

स भीष्मं समरे हन्ता मम धर्मप्रणाशनम्

तां स्रजं द्रुपदो राजा कंचित्कालं ररक्ष सः

ततो विस्रम्भम् आस्थाय तूष्णीम् एताम् उपैक्षत

तां शिखण्डिन्यबध्नात्तु बाला पितुर् अवज्ञया

तां पिता त्वत्यजच्छीघ्रं त्रस्तो भीष्मस्य किल्बिषात्

इषीकं ब्राह्मणं भीता साभ्यगच्छत्तपस्विनम्

गङ्गाद्वारि तपस्यन्तं तुष्टिहेतोस्तपस्विनी

उपचाराभितुष्टस्ताम् अब्रवीद् ऋषिसत्तमः

गङ्गाद्वारे विभजनं भविता नचिराद् इव

तत्र गन्धर्वराजानं तुम्बुरुं प्रियदर्शनम्

आराधयितुम् ईहस्व सम्यक्परिचरस्व तम्

अहम् अप्यत्र साचिव्यं कर्तास्मि तव शोभने

तं तदाचर भद्रं ते स ते श्रेयो विधास्यति

ततो विभजनं तत्र गन्धर्वाणाम् अवर्तत

तत्र द्वाव् अवशिष्येतां गन्धर्वावमितौजसौ

तयोर् एकः समीक्ष्यैनां स्त्रीबुभूषुर् उवाच ह

इदं गृह्णीष्व पुंलिङ्गं वृणे स्त्रीलिङ्गम् एव ते

नियमं चक्रतुस्तत्र स्त्री पुमांश्चैव तावुभौ

ततः पुमान्समभवच्छिखण्डी परवीरहा

स्त्री भूत्वा ह्यपचक्राम स गन्धर्वो मुदान्वितः

लब्ध्वा तु महतीं प्रीतिं याज्ञसेनिर्महायशाः

ततो बुद्बुदकं गत्वा पुनर् अस्त्राणि सो ऽकरोत्

तत्र चास्त्राणि दिव्यानि कृत्वा स सुमहाद्युतिः

स्वदेशम् अभिसंपेदे पाञ्चालं कुरुनन्दन

सो ऽभिवाद्य पितुः पादौ महेष्वासः कृताञ्जलिः

उवाच भवता भीष्मान्न भेतव्यं कथंचन

अम्बायां निर्गतायां तु भीष्मः शांतनवस्तदा

न्यायेन कारयामास राज्ञो वैवाहिकीं क्रियाम्

अम्बिकाम्बालिके चैव परिणीयाग्निसंनिधौ

Transliteration

tayoḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ

vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata

vicitravīryaḥ

bhīṣmaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

ambā

vaiśaṃpāyanaḥ

ambā

yajñasenaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

ambā

vaiśaṃpāyanaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

nainām aicchatkathaṃcana

ambām anyasya kīrtyantīm abravīccārudarśanām

pratyakṣaphala evaiṣa kāmo 'sādhurnirarthakaḥ

paratantropabhoge mām ārya nāyoktum arhasi

pratiṣṭhitaḥ śaṃtanorvai tāta yasya tvam anvayaḥ

akāmavṛtto dharmātmansādhu manye mataṃ tava

ityuktvāmbāṃ samālokya vidhivadvākyam abravīt

visṛṣṭā hyasi gaccha tvaṃ yathākāmam anindite

nāniyojye samartho 'haṃ niyoktuṃ bhrātaraṃ priyam

anyabhāvagatāṃ cāpi ko nārīṃ vāsayedgṛhe

atastvāṃ na niyokṣyāmi anyakāmāsi gamyatām

aham apyūrdhvaretā vai nivṛtto dārakarmaṇi

na saṃbandhastad āvābhyāṃ bhavitā vai kathaṃcana

ityuktā sā gatā tatra sakhībhiḥ parivāritā

nirdiṣṭā hi śanai rājansālvarājapuraṃ prati

athāmbā sālvam āgamya sābravīnmanasā vṛtā

purā nirdiṣṭabhāvā tvām āgatāsmi varānana

devavrataṃ samutsṛjya sānujaṃ bharatarṣabham

pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te vidhivanmāṃ samudyatām

tayaivam uktaḥ sālvo 'pi prahasann idam abravīt

nirjitāsīha bhīṣmeṇa māṃ vinirjitya rājasu

anyena nirjitāṃ bhadre visṛṣṭāṃ tena cālayāt

na gṛhṇāmi varārohe tatra caiva tu gamyatām

ityuktā sā samāgamya bhīṣmaṃ punar athābravīt

ambābravīttato bhīṣmaṃ tvayāhaṃ sahasā hṛtā

kṣatradharmam avekṣasva tvaṃ bhartā mama dharmataḥ

yāṃ yaḥ svayaṃvare kanyāṃ nirjayecchauryasaṃpadā

rājñaḥ sarvānvinirjitya sa tām udvāhayeddhruvam

atastvam eva bhartā me tvayāhaṃ nirjitā yataḥ

tasmādvahasva māṃ bhīṣma nirjitāṃ saṃsadi tvayā

ūrdhvaretā hyaham iti pratyuvāca punaḥ punaḥ

bhīṣmaṃ sā cābravīd ambā yathājaiṣīstathā kuru

evam anvagamadbhīṣmaṃ ṣaṭsamāḥ puṣkarekṣaṇā

ūrdhvaretāstvahaṃ bhadre vivāhavimukho 'bhavam

tam eva sālvaṃ gaccha tvaṃ yaḥ purā manasā vṛtaḥ

anyasaktaṃ kimarthaṃ tvam ātmānam avadaḥ purā

anyasaktāṃ vadhūṃ kanyāṃ vāsayetsvagṛhe na hi

nāham udvāhayiṣye tvāṃ mama bhrātre yavīyase

vicitravīryāya śubhe yatheṣṭaṃ gamyatām iti

bhūyaḥ sālvaṃ samabhyetya rājangṛhṇīṣva mām iti

nāhaṃ gṛhṇāmyanyajitām iti sālvanirākṛtā

ūrdhvaretāstvaham iti bhīṣmeṇa ca nirākṛtā

ambā bhīṣmaṃ punaḥ sālvaṃ bhīṣmaṃ sālvaṃ punaḥ punaḥ

gamanāgamanenaivam anaiṣītṣaṭsamā nṛpa

aśrubhirbhūmim ukṣantī śocantī sā manasvinī

pīnonnatakucadvandvā viśālajaghanekṣaṇā

śroṇībharālasagamā rākācandranibhānanā

varṣatkādambinīmūrdhni sphurantī cañcaleva sā

sā tato dvādaśa samā bāhudāmabhito nadīm

pārśve himavato ramye tapo ghoraṃ samādade

saṃkṣiptakaraṇā tatra tapa āsthāya suvratā

pādāṅguṣṭhena sātiṣṭhad akampanta tataḥ surāḥ

tasyāstattu tapo dṛṣṭvā surāṇāṃ kṣobhakārakam

vismitaścaiva hṛṣṭaśca tasyānugrahabuddhimān

anantaseno bhagavānkumāro varadaḥ prabhuḥ

mānayanrājaputrīṃ tāṃ dadau tasyai śubhāṃ srajam

eṣā puṣkariṇī divyā yathāvatsamupasthitā

ambe tvacchokaśamanī mālā bhuvi bhaviṣyati

etāṃ caiva mayā dattāṃ mālāṃ yo dhārayiṣyati

so 'sya bhīṣmasya nidhane kāraṇaṃ vai bhaviṣyati

anyapūrveti māṃ sālvo nābhinandati bāliśaḥ

sāhaṃ dharmācca kāmācca vihīnā śokadhāriṇī

apatiḥ kṣatriyānsarvān ākrandāmi samantataḥ

iyaṃ vaḥ kṣatriyā mālā yā bhīṣmaṃ nihaniṣyati

ahaṃ ca bhāryā tasya syāṃ yo bhīṣmaṃ ghātayiṣyati

tasyāścaṅkramyamāṇāyāḥ samāḥ pañca gatāḥ parāḥ

nābhavaccharaṇaṃ kaścitkṣatriyo bhīṣmajādbhayāt

agacchatsomakaṃ sāmbā pāñcāleṣu yaśasvinam

satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ satyadharmaparāyaṇam

sā sabhādvāram āgamya pāñcālair abhirakṣitam

pāñcālarājam ākrandatpragṛhya subhujā bhujau

bhīṣmeṇa hanyamānāṃ māṃ majjantīm iva ca hrade

yajñasenābhidhāveha pāṇim ālambya ceśvara

tena me sarvadharmāśca ratibhogāśca kevalāḥ

ubhau ca lokau kīrtiśca samūlau saphalau hṛtau

krośantyevaṃ na vindāmi rājanyaṃ śaraṇaṃ kvacit

kiṃ nu niḥkṣatriyo loko yatrānātho 'vasīdati

samāgamya tu rājāno mayoktā rājasattamāḥ

ikṣvākūṇāṃ tu ye vṛddhāḥ pāñcālānāṃ ca ye varāḥ

tvatprasādādvivāhe 'sminmā dharmo mā parājayet

prasīda yajñaseneha gatirme bhava somaka

jānāmi tvāṃ bodhayāmi rājaputri viśeṣataḥ

yathāśakti yathādharmaṃ balaṃ saṃdhārayāmyaham

anyasmātpārthivādyatte bhayaṃ syātpārthivātmaje

tasyāpanayane hetuṃ saṃvidhātum ahaṃ prabhuḥ

na hi śāṃtanavasyāhaṃ mahāstrasya prahāriṇaḥ

īśvaraḥ kṣatriyāṇāṃ hi balaṃ dharmo 'nuvartate

sā sādhu vraja kalyāṇi na māṃ bhīṣmo dahedbalāt

na hi bhīṣmād ahaṃ dharmaṃ śakto dātuṃ kathaṃcana

ityuktā srajam āsajya dvāri rājño vyapādravat

vyudastāṃ sarvalokeṣu tapasā saṃśitavratām

tām anvagacchaddrupadaḥ sāntvaṃ jalpanpunaḥ punaḥ

srajaṃ gṛhāṇa kalyāṇi na no vairaṃ prasañjaya

evam eva tvayā kāryam iti sma pratikāṅkṣate

na tu tasyānyathā bhāvo daivam etad amānuṣam

yaścaināṃ srajam ādāya svayaṃ vai pratimokṣate

sa bhīṣmaṃ samare hantā mama dharmapraṇāśanam

tāṃ srajaṃ drupado rājā kaṃcitkālaṃ rarakṣa saḥ

tato visrambham āsthāya tūṣṇīm etām upaikṣata

tāṃ śikhaṇḍinyabadhnāttu bālā pitur avajñayā

tāṃ pitā tvatyajacchīghraṃ trasto bhīṣmasya kilbiṣāt

iṣīkaṃ brāhmaṇaṃ bhītā sābhyagacchattapasvinam

gaṅgādvāri tapasyantaṃ tuṣṭihetostapasvinī

upacārābhituṣṭastām abravīd ṛṣisattamaḥ

gaṅgādvāre vibhajanaṃ bhavitā nacirād iva

tatra gandharvarājānaṃ tumburuṃ priyadarśanam

ārādhayitum īhasva samyakparicarasva tam

aham apyatra sācivyaṃ kartāsmi tava śobhane

taṃ tadācara bhadraṃ te sa te śreyo vidhāsyati

tato vibhajanaṃ tatra gandharvāṇām avartata

tatra dvāv avaśiṣyetāṃ gandharvāvamitaujasau

tayor ekaḥ samīkṣyaināṃ strībubhūṣur uvāca ha

idaṃ gṛhṇīṣva puṃliṅgaṃ vṛṇe strīliṅgam eva te

niyamaṃ cakratustatra strī pumāṃścaiva tāvubhau

tataḥ pumānsamabhavacchikhaṇḍī paravīrahā

strī bhūtvā hyapacakrāma sa gandharvo mudānvitaḥ

labdhvā tu mahatīṃ prītiṃ yājñasenirmahāyaśāḥ

tato budbudakaṃ gatvā punar astrāṇi so 'karot

tatra cāstrāṇi divyāni kṛtvā sa sumahādyutiḥ

svadeśam abhisaṃpede pāñcālaṃ kurunandana

so 'bhivādya pituḥ pādau maheṣvāsaḥ kṛtāñjaliḥ

uvāca bhavatā bhīṣmānna bhetavyaṃ kathaṃcana

ambāyāṃ nirgatāyāṃ tu bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā

nyāyena kārayāmāsa rājño vaivāhikīṃ kriyām

ambikāmbālike caiva pariṇīyāgnisaṃnidhau

By System Admin

Translation

Draft in progress