Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 215 1.215.11

1.215.11

युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः

उत्तमास्त्रविदो सम्यक्सर्वतो वारयिष्यथः

जनमेजय उवाच

वैशंपायन उवाच

रुद्र उवाच

वैशंपायन उवाच

वैशंपायन उवाच

किमर्थं भगवान् अग्निः खाण्डवं दग्धुम् इच्छति

रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्त्वसमायुतम्

न ह्येतत्कारणं ब्रह्मन्न् अल्पं सम्प्रतिभाति मे

यद्ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः

एतद्विस्तरशो ब्रह्मञ्श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

खाण्डवस्य यथा दाहः पुरा समभवन्मुने

हन्त ते कथयिष्यामि पुराणम् ऋषिसंस्तुतम्

कथाम् इमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्

पौराणः श्रूयते तात राजा हरिहयोपमः

श्वेतकिर्नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः

यज्वा दानपतिर्धीमान्यथा नान्यो ऽस्ति कश्चन

ईजे स च महासत्रैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः

तस्य नान्याभवद्बुद्धिर्दिवसे दिवसे नृप

सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्यये

सत्रम् आहर्तुकामस्य संवत्सरशतं किल

ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः

स तु राजाकरोद्यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः

प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः

ऋत्विजो ऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः

ते चास्य तम् अभिप्रायं न चक्रुर् अमितौजसः

स चाश्रमस्थान्राजर्षिस्तान् उवाच रुषान्वितः

यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः

आशु त्याज्यो ऽस्मि युष्माभिर्ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः

तन्नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुम् उत्तमाम्

अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः

प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुम् अर्हथ

सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया

प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्नः कार्यं द्विजोत्तमाः

अथवाहं परित्यक्तो भवद्भिर्द्वेषकारणात्

ऋत्विजो ऽन्यान्गमिष्यामि याजनार्थं तपोधनाः

एतावद् उक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः

यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परंतप

ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तम् ऊचुर्नृपसत्तमम्

तव कर्माण्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम

ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः

श्रमाद् अस्मात्परिश्रान्तान्स त्वं नस्त्यक्तुम् अर्हसि

बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितो ऽनघ

गच्छ रुद्रसकाशं त्वं स हि त्वां याजयिष्यति

साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्नृपः

कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः

आराधयन्महादेवं नियतः संशितव्रतः

उपवासपरो राजा दीर्घकालम् अतिष्ठत

कदाचिद्द्वादशे काले कदाचिद् अपि षोडशे

आहारम् अकरोद्राजा मूलानि च फलानि च

ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन्स्थाणुर् इवाचलः

षण्मासान् अभवद्राजा श्वेतकिः सुसमाहितः

तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत्तपः

शंकरः परया प्रीत्या दर्शयामास भारत

उवाच चैनं भगवान्स्निग्धगम्भीरया गिरा

प्रीतो ऽस्मि राजशार्दूल तपसा ते परंतप

वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वम् इच्छसि पार्थिव

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः

प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभाषत

यदि मे भगवान्प्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः

स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभाषितम्

उवाच भगवान्प्रीतः स्मितपूर्वम् इदं वचः

नास्माकम् एतद्विषये वर्तते याजनं प्रति

त्वया च सुमहत्तप्तं तपो राजन्वरार्थिना

याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परंतप

समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः

सततं त्वाज्यधाराभिर्यदि तर्पयसे ऽनलम्

कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप

एवम् उक्तस्तु रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिपः

तथा चकार तत्सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना

पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनर् आयान्महेश्वरम्

दृष्ट्वैव च स राजानं शंकरो लोकभावनः

उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम्

तोषितो ऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेह स्वेन कर्मणा

याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परंतप

अतो ऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परंतप

ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः

दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति

मन्नियोगान्महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम्

स्वपुरं पुनर् आगम्य संभारान्पुनर् आर्जयत्

ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रम् उपागमत्

संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च

त्वत्प्रसादान्महादेव श्वो मे दीक्षा भवेद् इति

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः

दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनम् अब्रवीत्

एष राजा महाभागः श्वेतकिर्द्विजसत्तम

एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम्

बाढम् इत्येव वचनं रुद्रम् ऋषिर् उवाच ह

ततः सत्रं समभवत्तस्य राज्ञो महात्मनः

यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम्

तस्मिन्परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः

दुर्वाससाभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः

ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः

सो ऽपि राजा महाभागः स्वपुरं प्राविशत्तदा

ततो भगवतो वह्नेर्विकारः समजायत

तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत्

स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः

जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम्

तत्र ब्राह्मणम् आसीनम् इदं वचनम् अब्रवीत्

तेजसा विप्रहीणो ऽस्मि बलेन च जगत्पते

इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम्

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भगवान्सर्वलोककृत्

हव्यवाहम् इदं वाक्यम् उवाच प्रहसन्न् इव

त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हविः

उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिर् आविशत्

तेजसा विप्रहीणत्वात्सहसा हव्यवाहन

मा गमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि

पुरा देवनियोगेन यत्त्वया भस्मसात्कृतम्

आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्

तत्र सर्वाणि सत्त्वानि निवसन्ति विभावसो

तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि

गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्बिषात्

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम्

उत्तमं जवम् आस्थाय प्रदुद्राव हुताशनः

आगम्य खाण्डवं दावम् उत्तमं जवम् आस्थितः

सहसा प्रज्वलत्यग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः

प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्म तत्र निवासिनः

परमं यत्नम् आतिष्ठन्पावकस्य प्रशान्तये

करैस्तु करिणः शीघ्रं जलम् आदाय सत्वराः

सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशो ऽथ सहस्रशः

बहुशीर्षास्तथा नागाः शिरोभिर्जलवृष्टयः

मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराः क्रोधमूर्छिताः

तथैवान्यानि सत्त्वानि नानाप्रहरणोद्यमैः

विलयं पावकं शीघ्रम् अनयन्भरतोत्तम

अनेन तु प्रकारेण भूयो भूयश्च प्रज्वलन्

सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः

स तु नैराश्यम् आपन्नः सदा ग्लानिसमन्वितः

पितामहम् उपागच्छत्संक्रुद्धो हव्यवाहनः

तच्च सर्वं यथावृत्तं ब्रह्मणे संन्यवेदयत्

उवाच चैनं भगवान्मुहूर्तं स विचिन्त्य तु

उपायः परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसे ऽनल

खाण्डवं दावम् अद्यैव मिषतो ऽस्य शतक्रतोः

नरनारायणौ यौ तौ पूर्वदेवौ विभावसो

सम्प्राप्तौ मानुषं लोकं कार्यार्थं हि दिवौकसाम्

अर्जुनं वासुदेवं च यौ तौ लोको ऽभिमन्यते

तावेतौ सहितौ वह्ने खाण्डवस्य समीपतः

तौ त्वं याचस्व साहाय्ये दाहार्थं खाण्डवस्य च

ततो धक्ष्यसि तं दावं रक्षितं त्रिदशैर् अपि

तौ तु सत्त्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिष्यतः

देवराजं च सहितौ तत्र मे नास्ति संशयः

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं त्वरितो हव्यवाहनः

कृष्णपार्थावुपागम्य यम् अर्थं त्वभ्यभाषत

तं ते कथितवान् अस्मि पूर्वम् एव नृपोत्तम

Transliteration

yuvāṃ hyudakadhārāstā bhūtāni ca samantataḥ

uttamāstravido samyaksarvato vārayiṣyathaḥ

janamejaya uvāca

vaiśaṃpāyana uvāca

rudra uvāca

vaiśaṃpāyana uvāca

vaiśaṃpāyana uvāca

kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati

rakṣyamāṇaṃ mahendreṇa nānāsattvasamāyutam

na hyetatkāraṇaṃ brahmann alpaṃ sampratibhāti me

yaddadāha susaṃkruddhaḥ khāṇḍavaṃ havyavāhanaḥ

etadvistaraśo brahmañśrotum icchāmi tattvataḥ

khāṇḍavasya yathā dāhaḥ purā samabhavanmune

hanta te kathayiṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam

kathām imāṃ naraśreṣṭha khāṇḍavasya vināśinīm

paurāṇaḥ śrūyate tāta rājā harihayopamaḥ

śvetakirnāma vikhyāto balavikramasaṃyutaḥ

yajvā dānapatirdhīmānyathā nānyo 'sti kaścana

īje sa ca mahāsatraiḥ kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ

tasya nānyābhavadbuddhirdivase divase nṛpa

satre kriyāsamārambhe dāneṣu vividheṣu ca

tasyaivaṃ vartamānasya kadācitkālaparyaye

satram āhartukāmasya saṃvatsaraśataṃ kila

ṛtvijo nābhyapadyanta samāhartuṃ mahātmanaḥ

sa tu rājākarodyatnaṃ mahāntaṃ sasuhṛjjanaḥ

praṇipātena sāntvena dānena ca mahāyaśāḥ

ṛtvijo 'nunayāmāsa bhūyo bhūyastvatandritaḥ

te cāsya tam abhiprāyaṃ na cakrur amitaujasaḥ

sa cāśramasthānrājarṣistān uvāca ruṣānvitaḥ

yadyahaṃ patito viprāḥ śuśrūṣāyāṃ na ca sthitaḥ

āśu tyājyo 'smi yuṣmābhirbrāhmaṇaiśca jugupsitaḥ

tannārhatha kratuśraddhāṃ vyāghātayitum uttamām

asthāne vā parityāgaṃ kartuṃ me dvijasattamāḥ

prapanna eva vo viprāḥ prasādaṃ kartum arhatha

sāntvadānādibhirvākyaistattvataḥ kāryavattayā

prasādayitvā vakṣyāmi yannaḥ kāryaṃ dvijottamāḥ

athavāhaṃ parityakto bhavadbhirdveṣakāraṇāt

ṛtvijo 'nyāngamiṣyāmi yājanārthaṃ tapodhanāḥ

etāvad uktvā vacanaṃ virarāma sa pārthivaḥ

yadā na śekū rājānaṃ yājanārthaṃ paraṃtapa

tataste yājakāḥ kruddhāstam ūcurnṛpasattamam

tava karmāṇyajasraṃ vai vartante pārthivottama

tato vayaṃ pariśrāntāḥ satataṃ karmavāhinaḥ

śramād asmātpariśrāntānsa tvaṃ nastyaktum arhasi

buddhimohaṃ samāsthāya tvarāsaṃbhāvito 'nagha

gaccha rudrasakāśaṃ tvaṃ sa hi tvāṃ yājayiṣyati

sādhikṣepaṃ vacaḥ śrutvā saṃkruddhaḥ śvetakirnṛpaḥ

kailāsaṃ parvataṃ gatvā tapa ugraṃ samāsthitaḥ

ārādhayanmahādevaṃ niyataḥ saṃśitavrataḥ

upavāsaparo rājā dīrghakālam atiṣṭhata

kadāciddvādaśe kāle kadācid api ṣoḍaśe

āhāram akarodrājā mūlāni ca phalāni ca

ūrdhvabāhustvanimiṣastiṣṭhansthāṇur ivācalaḥ

ṣaṇmāsān abhavadrājā śvetakiḥ susamāhitaḥ

taṃ tathā nṛpaśārdūlaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ

śaṃkaraḥ parayā prītyā darśayāmāsa bhārata

uvāca cainaṃ bhagavānsnigdhagambhīrayā girā

prīto 'smi rājaśārdūla tapasā te paraṃtapa

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yaṃ tvam icchasi pārthiva

etacchrutvā tu vacanaṃ rudrasyāmitatejasaḥ

praṇipatya mahātmānaṃ rājarṣiḥ pratyabhāṣata

yadi me bhagavānprītaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

svayaṃ māṃ devadeveśa yājayasva sureśvara

etacchrutvā tu vacanaṃ rājñā tena prabhāṣitam

uvāca bhagavānprītaḥ smitapūrvam idaṃ vacaḥ

nāsmākam etadviṣaye vartate yājanaṃ prati

tvayā ca sumahattaptaṃ tapo rājanvarārthinā

yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ samayena paraṃtapa

samā dvādaśa rājendra brahmacārī samāhitaḥ

satataṃ tvājyadhārābhiryadi tarpayase 'nalam

kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ prāpsyasi taṃ nṛpa

evam uktastu rudreṇa śvetakirmanujādhipaḥ

tathā cakāra tatsarvaṃ yathoktaṃ śūlapāṇinā

pūrṇe tu dvādaśe varṣe punar āyānmaheśvaram

dṛṣṭvaiva ca sa rājānaṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ

uvāca paramaprītaḥ śvetakiṃ nṛpasattamam

toṣito 'haṃ nṛpaśreṣṭha tvayeha svena karmaṇā

yājanaṃ brāhmaṇānāṃ tu vidhidṛṣṭaṃ paraṃtapa

ato 'haṃ tvāṃ svayaṃ nādya yājayāmi paraṃtapa

mamāṃśastu kṣititale mahābhāgo dvijottamaḥ

durvāsā iti vikhyātaḥ sa hi tvāṃ yājayiṣyati

manniyogānmahātejāḥ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu te

etacchrutvā tu vacanaṃ rudreṇa samudāhṛtam

svapuraṃ punar āgamya saṃbhārānpunar ārjayat

tataḥ saṃbhṛtasaṃbhāro bhūyo rudram upāgamat

saṃbhṛtā mama saṃbhārāḥ sarvopakaraṇāni ca

tvatprasādānmahādeva śvo me dīkṣā bhaved iti

etacchrutvā tu vacanaṃ tasya rājño mahātmanaḥ

durvāsasaṃ samāhūya rudro vacanam abravīt

eṣa rājā mahābhāgaḥ śvetakirdvijasattama

enaṃ yājaya viprendra manniyogena bhūmipam

bāḍham ityeva vacanaṃ rudram ṛṣir uvāca ha

tataḥ satraṃ samabhavattasya rājño mahātmanaḥ

yathāvidhi yathākālaṃ yathoktaṃ bahudakṣiṇam

tasminparisamāpte tu rājñaḥ satre mahātmanaḥ

durvāsasābhyanujñātā vipratasthuḥ sma yājakāḥ

ye tatra dīkṣitāḥ sarve sadasyāśca mahaujasaḥ

so 'pi rājā mahābhāgaḥ svapuraṃ prāviśattadā

tato bhagavato vahnervikāraḥ samajāyata

tejasā viprahīṇaśca glāniścainaṃ samāviśat

sa lakṣayitvā cātmānaṃ tejohīnaṃ hutāśanaḥ

jagāma sadanaṃ puṇyaṃ brahmaṇo lokapūjitam

tatra brāhmaṇam āsīnam idaṃ vacanam abravīt

tejasā viprahīṇo 'smi balena ca jagatpate

iccheyaṃ tvatprasādena svātmanaḥ prakṛtiṃ sthirām

etacchrutvā tu vacanaṃ bhagavānsarvalokakṛt

havyavāham idaṃ vākyam uvāca prahasann iva

tvayā dvādaśa varṣāṇi vasordhārāhutaṃ haviḥ

upayuktaṃ mahābhāga tena tvāṃ glānir āviśat

tejasā viprahīṇatvātsahasā havyavāhana

mā gamastvaṃ vyathāṃ vahne prakṛtistho bhaviṣyasi

purā devaniyogena yattvayā bhasmasātkṛtam

ālayaṃ devaśatrūṇāṃ sughoraṃ khāṇḍavaṃ vanam

tatra sarvāṇi sattvāni nivasanti vibhāvaso

teṣāṃ tvaṃ medasā tṛptaḥ prakṛtistho bhaviṣyasi

gaccha śīghraṃ pradagdhuṃ tvaṃ tato mokṣyasi kilbiṣāt

etacchrutvā tu vacanaṃ parameṣṭhimukhāccyutam

uttamaṃ javam āsthāya pradudrāva hutāśanaḥ

āgamya khāṇḍavaṃ dāvam uttamaṃ javam āsthitaḥ

sahasā prajvalatyagniḥ kruddho vāyusamīritaḥ

pradīptaṃ khāṇḍavaṃ dṛṣṭvā ye sma tatra nivāsinaḥ

paramaṃ yatnam ātiṣṭhanpāvakasya praśāntaye

karaistu kariṇaḥ śīghraṃ jalam ādāya satvarāḥ

siṣicuḥ pāvakaṃ kruddhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

bahuśīrṣāstathā nāgāḥ śirobhirjalavṛṣṭayaḥ

mumucuḥ pāvakābhyāśe satvarāḥ krodhamūrchitāḥ

tathaivānyāni sattvāni nānāpraharaṇodyamaiḥ

vilayaṃ pāvakaṃ śīghram anayanbharatottama

anena tu prakāreṇa bhūyo bhūyaśca prajvalan

saptakṛtvaḥ praśamitaḥ khāṇḍave havyavāhanaḥ

sa tu nairāśyam āpannaḥ sadā glānisamanvitaḥ

pitāmaham upāgacchatsaṃkruddho havyavāhanaḥ

tacca sarvaṃ yathāvṛttaṃ brahmaṇe saṃnyavedayat

uvāca cainaṃ bhagavānmuhūrtaṃ sa vicintya tu

upāyaḥ paridṛṣṭo me yathā tvaṃ dhakṣyase 'nala

khāṇḍavaṃ dāvam adyaiva miṣato 'sya śatakratoḥ

naranārāyaṇau yau tau pūrvadevau vibhāvaso

samprāptau mānuṣaṃ lokaṃ kāryārthaṃ hi divaukasām

arjunaṃ vāsudevaṃ ca yau tau loko 'bhimanyate

tāvetau sahitau vahne khāṇḍavasya samīpataḥ

tau tvaṃ yācasva sāhāyye dāhārthaṃ khāṇḍavasya ca

tato dhakṣyasi taṃ dāvaṃ rakṣitaṃ tridaśair api

tau tu sattvāni sarvāṇi yatnato vārayiṣyataḥ

devarājaṃ ca sahitau tatra me nāsti saṃśayaḥ

etacchrutvā tu vacanaṃ tvarito havyavāhanaḥ

kṛṣṇapārthāvupāgamya yam arthaṃ tvabhyabhāṣata

taṃ te kathitavān asmi pūrvam eva nṛpottama

By System Admin

Translation

Draft in progress