Mahabharat · Adhyaya 119 1.119.43
1.119.43पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः
उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः
कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान्
गुरुशिक्षार्थम् अन्विच्छन्गौतमं तान्न्यवेदयत्
शरस्तम्बसमुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम्
राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे ह्यधिष्ठिताः
अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते
वैशंपायनः
विदुरः
वैशंपायनः
ततस्ते मन्त्रयामासुर्दुर्योधनपुरोगमाः
प्राणहा विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः
स्पर्धते चापि सततम् अस्मान् एको वृकोदरः
तं तु सुप्तं पुरोद्याने जलशूले क्षिपामहे
ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत
चेलकम्बलवेश्मानि चित्राणि च शुभानि च
तत्र संस्कारयामासुर्नानागाराण्यनेकशः
उदकक्रीडनार्थानि कारयामास भारत
प्रमाणकोट्याम् उद्देशे स्थले कृत्वा परिच्छदम्
भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यं तथैव च
उपार्जितं नरैस्तत्र तथा सूदकृतं च तत्
न्यवेदयन्त पुरुषा धार्तराष्ट्रस्य तत्तथा
ततो दुर्योधनस्त्वाह पाण्डवांस्तु सुदुर्मतिः
गङ्गां वै मानयामो ऽद्य उद्यानवनशोभिताम्
सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडाम् अवाप्नुमः
एवम् अस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च हयोत्तमैः
निर्ययुर्नगराद्वीराः कुरवः पाण्डवैः सह
उद्यानवनम् आसाद्य संप्रसृज्य च वाहनम्
प्राविशंस्तु महावीर्याः सिंहा इव गिरेर्गुहाम्
उद्यानं स्माथ पश्यन्ति भ्रातरः सर्व एव ते
उपस्थानगृहैः शुद्धैर्वलभीभिश्च शोभितम्
गवाक्षकैस्तथा जालैर्जलसंसारकैर् अपि
सूपस्थितं सुधाकारैश्चित्रकारैश्च शिल्पिभिः
दीर्घिकाभिश्च पुण्याभिस्तथा कारण्डकैर् अपि
जलं तु शुशुभे छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा
उपकीर्णा वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः
उपविष्टास्तदा सर्वे पाण्डवाः कुरवस्तथा
उपपन्नान्बहून्कामांस्ते ऽथ भुक्त्वा ततस्ततः
अथोद्यानवने तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते
परस्परस्य वक्त्रेषु ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः
ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम्
विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया
स्वयम् उत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः
सत्कृत्य भ्रातृवत्तत्र वाचा चामृतकल्पया
प्राक्षिपद्वै स्वयं भक्ष्यं वक्त्रे भीमस्य पापकृत्
प्रभक्षितं च भीमेन ह्यस्य दोषम् अजानता
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्न् इव
कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने स पुरुषाधमः
ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडाम् अकुर्वत
दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य कुरुनन्दनाः
विहारायतनेष्वेव वीरा वासम् अरोचयन्
भीमस्तु बलवान्भुक्त्वा व्यायामाभ्यधिकं जले
वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जले क्रीडां महाबलः
प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम्
स हि तत्स्थलम् आसाद्य श्रान्तश्चाप्सु विशेषतः
श्रमेण च परीताङ्गः सुष्वाप मृतकल्पवत्
ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः स्वयम्
शूलान्य् अप्सु निखान्याशु स्थलाज्जलम् अपातयत्
सशेषत्वान्न सम्प्राप्तो जले शूलानि पाण्डवः
पपात यत्र तत्रास्य शूलं नासीद्यदृच्छया
स निःसंज्ञो जलस्यान्तम् अवाग्वै पाण्डवो ऽविशत्
आक्रम्य नागभवने तथा नागकुमारकान्
ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः
दश्यते पाण्डवस्तत्र विषदिग्धो महाविषैः
ततो ऽस्य दश्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम्
हतं सर्पविषेणाशु स्थावरं जङ्गमेन तु
ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः स तत्संछिद्य बन्धनम्
पोथयामास तान्सर्वान्कांश्चित्प्राणैर्व्ययोजयत्
ते हन्यमानाः पार्थेन सर्पा वासुकिम् अभ्ययुः
ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्
अयं नरो वै नागेन्द्र ह्यप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः
यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति
विनिविष्टो ऽन्तरं प्राप्तः स च दष्टो ह्यनेकशः
ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनम् आशु नः
पोथयानो महाबाहुस्तं वै त्वं ज्ञातुम् अर्हसि
ततो वासुकिर् अभ्येत्य नागैर् अनुगतस्तदा
पश्यति स्म महानागो भीमं भीमपराक्रमम्
आर्यकेण च दृष्टः सन्पृथायाश्चार्यकेण तु
ततो दृष्टश्च तेनापि परिष्वक्तश्च पाण्डवः
सुप्रीतश्चाभवत्तस्य वासुकिः सुमहायशाः
अब्रवीत्तं च नागेन्द्रः किम् अस्य क्रियताम् इति
प्रियं धनौघं रत्नानि यावद् अस्य प्रदीयताम्
एवम् उक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत
यदि नागेन्द्र प्रीतो ऽसि किम् अस्य धनसंचयैः
रसं पिबेत्कुमारो ऽयं त्वयि प्रीते महाबलः
बलं नागसहस्रस्य कुण्डे चास्मिन्प्रतिष्ठितम्
यावत्पिबति बालो ऽयं तावद् अस्मै प्रदीयताम्
एवम् अस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत
ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः
प्राङ्मुखश्चोपविष्टः सन्रसं पिबति पाण्डवः
एकोच्छ्वासात्तदा कुण्डं पिबति स्म महाबलः
एवम् अष्टौ तु कुण्डानि सो ऽपिबत्पाण्डुनन्दनः
ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः
शेते स्म च तदा भीमो दिवसान्यष्ट चैव तु
दुर्योधनो ऽपि पापात्मा भीमम् आशीविषह्रदे
प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्म आत्मानं मन्यते तदा
प्रभातायां रजन्यां तु वनात्प्रविविशुः पुरम्
वदन्तो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव सः
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा चिन्तयन्पापम् आत्मनि
स्वेनानुमानेन परं तदा तं स्मानुपश्यति
उपगम्य ततः पार्था मातरं मातृवत्सलाः
अभिवाद्याब्रुवंस्ते वै अम्ब भीम इहागतः
नेति स्माह तदा कुन्ती ततस्ते व्यथिताभवन्
द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्ति स्म पाण्डवाः
भीम भीमेति ते वाचं नित्यम् उच्चैर् उदीरयन्
विचिन्वन्तो ऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम्
आगताः स्वगृहं भूय इदम् ऊचुः पृथां तदा
न दृश्यते महाबाहुर् अम्ब भीमो वने चितः
विचितानि च सर्वाणि उद्यानानि नदीस्तथा
ततो विदुरम् आनाय्य कुन्ती सा स्वनिवेशनम्
उवाच क्षत्तर्बलवान्भीमसेनो न दृश्यते
उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह
तत्र ह्येको महाबाहुर्भीमो नाभ्येति माम् इह
न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य तु
ततः प्रसुप्तं मन्ये ऽहं पापेन निहतं सुतम्
मा मैवं वद कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु
प्रत्यादिष्टो हि पापात्मा शेषेषु प्रहरेत ह
दीर्घायुषः सुतास्तुभ्यं तथा ह्य् ऋषिर् अभाषत
आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं ते वर्धयिष्यति
एवम् उक्ता तदा कुन्ती निःश्वसन्ती मुहुर्मुहुः
शय्यापरा महाभागा पुत्रैः परिवृता तदा
ततो ऽष्टमे ऽथ दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः
तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे ह्य् अप्रमेयबलो बली
ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विभूषितः
भुक्त्वा तु परमान्नं च नागैर्दत्तं महाभुजः
उत्क्षिप्य च तदा नागैर्जलाज्जलरुहेक्षणः
तस्मिन्न् एव वनोद्देशे स्थापितः पाण्डुनन्दनः
अन्तर्दधुश्च ते नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः
तत उत्थाय भीमस्तु आजगाम स्वकं गृहम्
अभिवाद्य परिष्वक्तः समाघ्रातश्च मूर्धनि
प्रणम्य धर्मपुत्राय सस्वजे फल्गुनं ततः
अभिवादितश्च तैर्वीरैः सस्वजे च यमावपि
तच्च सर्वं यथावृत्तम् आख्याति स्म वृकोदरः
यदा त्ववगमंस्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत्
न त्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे
धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम्
दुर्योधनो ऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनर् आगतम्
निःश्वसंश्चिन्तयंश्चैव अहन्यहनि तप्यते
एवं दुर्योधनः पापः शकुनिश्चापि सौबलः
अनेकैर् अभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्
पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः
उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः
अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते
Transliteration
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
kumārānkrīḍamānāṃstāndṛṣṭvā rājātidurmadān
guruśikṣārtham anvicchangautamaṃ tānnyavedayat
śarastambasamudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam
rājñā niveditāstasmai te ca sarve hyadhiṣṭhitāḥ
adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te
vaiśaṃpāyanaḥ
viduraḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tataste mantrayāmāsurduryodhanapurogamāḥ
prāṇahā vikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ
spardhate cāpi satatam asmān eko vṛkodaraḥ
taṃ tu suptaṃ purodyāne jalaśūle kṣipāmahe
tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata
celakambalaveśmāni citrāṇi ca śubhāni ca
tatra saṃskārayāmāsurnānāgārāṇyanekaśaḥ
udakakrīḍanārthāni kārayāmāsa bhārata
pramāṇakoṭyām uddeśe sthale kṛtvā paricchadam
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca
upārjitaṃ naraistatra tathā sūdakṛtaṃ ca tat
nyavedayanta puruṣā dhārtarāṣṭrasya tattathā
tato duryodhanastvāha pāṇḍavāṃstu sudurmatiḥ
gaṅgāṃ vai mānayāmo 'dya udyānavanaśobhitām
sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ
evam astviti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
te rathairnagarākārairdeśajaiśca hayottamaiḥ
niryayurnagarādvīrāḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha
udyānavanam āsādya saṃprasṛjya ca vāhanam
prāviśaṃstu mahāvīryāḥ siṃhā iva girerguhām
udyānaṃ smātha paśyanti bhrātaraḥ sarva eva te
upasthānagṛhaiḥ śuddhairvalabhībhiśca śobhitam
gavākṣakaistathā jālairjalasaṃsārakair api
sūpasthitaṃ sudhākāraiścitrakāraiśca śilpibhiḥ
dīrghikābhiśca puṇyābhistathā kāraṇḍakair api
jalaṃ tu śuśubhe channaṃ phullairjalaruhaistathā
upakīrṇā vasumatī tathā puṣpairyathartukaiḥ
upaviṣṭāstadā sarve pāṇḍavāḥ kuravastathā
upapannānbahūnkāmāṃste 'tha bhuktvā tatastataḥ
athodyānavane tasmiṃstathā krīḍāgatāśca te
parasparasya vaktreṣu dadurbhakṣyāṃstatastataḥ
tato duryodhanaḥ pāpastadbhakṣye kālakūṭakam
viṣaṃ prakṣepayāmāsa bhīmasenajighāṃsayā
svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ
satkṛtya bhrātṛvattatra vācā cāmṛtakalpayā
prākṣipadvai svayaṃ bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt
prabhakṣitaṃ ca bhīmena hyasya doṣam ajānatā
tato duryodhanastatra hṛdayena hasann iva
kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa puruṣādhamaḥ
tataste sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata
divasānte pariśrāntā vihṛtya kurunandanāḥ
vihārāyataneṣveva vīrā vāsam arocayan
bhīmastu balavānbhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale
vāhayitvā kumārāṃstāñjale krīḍāṃ mahābalaḥ
pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tatsthalam
sa hi tatsthalam āsādya śrāntaścāpsu viśeṣataḥ
śrameṇa ca parītāṅgaḥ suṣvāpa mṛtakalpavat
tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ svayam
śūlāny apsu nikhānyāśu sthalājjalam apātayat
saśeṣatvānna samprāpto jale śūlāni pāṇḍavaḥ
papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīdyadṛcchayā
sa niḥsaṃjño jalasyāntam avāgvai pāṇḍavo 'viśat
ākramya nāgabhavane tathā nāgakumārakān
tataḥ sametya bahubhistadā nāgairmahāviṣaiḥ
daśyate pāṇḍavastatra viṣadigdho mahāviṣaiḥ
tato 'sya daśyamānasya tadviṣaṃ kālakūṭakam
hataṃ sarpaviṣeṇāśu sthāvaraṃ jaṅgamena tu
tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sa tatsaṃchidya bandhanam
pothayāmāsa tānsarvānkāṃścitprāṇairvyayojayat
te hanyamānāḥ pārthena sarpā vāsukim abhyayuḥ
ūcuśca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam
ayaṃ naro vai nāgendra hyapsu baddhvā praveśitaḥ
yathā ca no matirvīra viṣapīto bhaviṣyati
viniviṣṭo 'ntaraṃ prāptaḥ sa ca daṣṭo hyanekaśaḥ
sasaṃjñaścāpi saṃvṛttaśchittvā bandhanam āśu naḥ
pothayāno mahābāhustaṃ vai tvaṃ jñātum arhasi
tato vāsukir abhyetya nāgair anugatastadā
paśyati sma mahānāgo bhīmaṃ bhīmaparākramam
āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sanpṛthāyāścāryakeṇa tu
tato dṛṣṭaśca tenāpi pariṣvaktaśca pāṇḍavaḥ
suprītaścābhavattasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ
abravīttaṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatām iti
priyaṃ dhanaughaṃ ratnāni yāvad asya pradīyatām
evam uktastadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata
yadi nāgendra prīto 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ
rasaṃ pibetkumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ
balaṃ nāgasahasrasya kuṇḍe cāsminpratiṣṭhitam
yāvatpibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām
evam astviti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata
tato bhīmastadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ
prāṅmukhaścopaviṣṭaḥ sanrasaṃ pibati pāṇḍavaḥ
ekocchvāsāttadā kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ
evam aṣṭau tu kuṇḍāni so 'pibatpāṇḍunandanaḥ
tatastu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ
śete sma ca tadā bhīmo divasānyaṣṭa caiva tu
duryodhano 'pi pāpātmā bhīmam āśīviṣahrade
prakṣipya kṛtakṛtyaṃ sma ātmānaṃ manyate tadā
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu vanātpraviviśuḥ puram
vadanto bhīmasenastu yāto hyagrata eva saḥ
yudhiṣṭhirastu dharmātmā cintayanpāpam ātmani
svenānumānena paraṃ tadā taṃ smānupaśyati
upagamya tataḥ pārthā mātaraṃ mātṛvatsalāḥ
abhivādyābruvaṃste vai amba bhīma ihāgataḥ
neti smāha tadā kuntī tataste vyathitābhavan
drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvanti sma pāṇḍavāḥ
bhīma bhīmeti te vācaṃ nityam uccair udīrayan
vicinvanto 'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram
āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idam ūcuḥ pṛthāṃ tadā
na dṛśyate mahābāhur amba bhīmo vane citaḥ
vicitāni ca sarvāṇi udyānāni nadīstathā
tato viduram ānāyya kuntī sā svaniveśanam
uvāca kṣattarbalavānbhīmaseno na dṛśyate
udyānānnirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha
tatra hyeko mahābāhurbhīmo nābhyeti mām iha
na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya tu
tataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ pāpena nihataṃ sutam
mā maivaṃ vada kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru
pratyādiṣṭo hi pāpātmā śeṣeṣu prahareta ha
dīrghāyuṣaḥ sutāstubhyaṃ tathā hy ṛṣir abhāṣata
āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ te vardhayiṣyati
evam uktā tadā kuntī niḥśvasantī muhurmuhuḥ
śayyāparā mahābhāgā putraiḥ parivṛtā tadā
tato 'ṣṭame 'tha divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ
tasmiṃstadā rase jīrṇe hy aprameyabalo balī
oṣadhībhirviṣaghnībhiḥ surabhībhirvibhūṣitaḥ
bhuktvā tu paramānnaṃ ca nāgairdattaṃ mahābhujaḥ
utkṣipya ca tadā nāgairjalājjalaruhekṣaṇaḥ
tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ pāṇḍunandanaḥ
antardadhuśca te nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ
tata utthāya bhīmastu ājagāma svakaṃ gṛham
abhivādya pariṣvaktaḥ samāghrātaśca mūrdhani
praṇamya dharmaputrāya sasvaje phalgunaṃ tataḥ
abhivāditaśca tairvīraiḥ sasvaje ca yamāvapi
tacca sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāti sma vṛkodaraḥ
yadā tvavagamaṃste vai pāṇḍavāstasya karma tat
na tveva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe
dharmātmā vidurasteṣāṃ pradadau matimānmatim
duryodhano 'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punar āgatam
niḥśvasaṃścintayaṃścaiva ahanyahani tapyate
evaṃ duryodhanaḥ pāpaḥ śakuniścāpi saubalaḥ
anekair abhyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān
pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ
udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ
adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te
By System Admin
Translation
Draft in progress