Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 119 1.119.43

1.119.43

पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः

उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः

कुमारान्क्रीडमानांस्तान्दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान्

गुरुशिक्षार्थम् अन्विच्छन्गौतमं तान्न्यवेदयत्

शरस्तम्बसमुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम्

राज्ञा निवेदितास्तस्मै ते च सर्वे ह्यधिष्ठिताः

अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते

वैशंपायनः

विदुरः

वैशंपायनः

ततस्ते मन्त्रयामासुर्दुर्योधनपुरोगमाः

प्राणहा विक्रमी चापि शौर्ये च महति स्थितः

स्पर्धते चापि सततम् अस्मान् एको वृकोदरः

तं तु सुप्तं पुरोद्याने जलशूले क्षिपामहे

ततो जलविहारार्थं कारयामास भारत

चेलकम्बलवेश्मानि चित्राणि च शुभानि च

तत्र संस्कारयामासुर्नानागाराण्यनेकशः

उदकक्रीडनार्थानि कारयामास भारत

प्रमाणकोट्याम् उद्देशे स्थले कृत्वा परिच्छदम्

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च चोष्यं लेह्यं तथैव च

उपार्जितं नरैस्तत्र तथा सूदकृतं च तत्

न्यवेदयन्त पुरुषा धार्तराष्ट्रस्य तत्तथा

ततो दुर्योधनस्त्वाह पाण्डवांस्तु सुदुर्मतिः

गङ्गां वै मानयामो ऽद्य उद्यानवनशोभिताम्

सहिता भ्रातरः सर्वे जलक्रीडाम् अवाप्नुमः

एवम् अस्त्विति तं चापि प्रत्युवाच युधिष्ठिरः

ते रथैर्नगराकारैर्देशजैश्च हयोत्तमैः

निर्ययुर्नगराद्वीराः कुरवः पाण्डवैः सह

उद्यानवनम् आसाद्य संप्रसृज्य च वाहनम्

प्राविशंस्तु महावीर्याः सिंहा इव गिरेर्गुहाम्

उद्यानं स्माथ पश्यन्ति भ्रातरः सर्व एव ते

उपस्थानगृहैः शुद्धैर्वलभीभिश्च शोभितम्

गवाक्षकैस्तथा जालैर्जलसंसारकैर् अपि

सूपस्थितं सुधाकारैश्चित्रकारैश्च शिल्पिभिः

दीर्घिकाभिश्च पुण्याभिस्तथा कारण्डकैर् अपि

जलं तु शुशुभे छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा

उपकीर्णा वसुमती तथा पुष्पैर्यथर्तुकैः

उपविष्टास्तदा सर्वे पाण्डवाः कुरवस्तथा

उपपन्नान्बहून्कामांस्ते ऽथ भुक्त्वा ततस्ततः

अथोद्यानवने तस्मिंस्तथा क्रीडागताश्च ते

परस्परस्य वक्त्रेषु ददुर्भक्ष्यांस्ततस्ततः

ततो दुर्योधनः पापस्तद्भक्ष्ये कालकूटकम्

विषं प्रक्षेपयामास भीमसेनजिघांसया

स्वयम् उत्थाय चैवाथ हृदयेन क्षुरोपमः

सत्कृत्य भ्रातृवत्तत्र वाचा चामृतकल्पया

प्राक्षिपद्वै स्वयं भक्ष्यं वक्त्रे भीमस्य पापकृत्

प्रभक्षितं च भीमेन ह्यस्य दोषम् अजानता

ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्न् इव

कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने स पुरुषाधमः

ततस्ते सहिताः सर्वे जलक्रीडाम् अकुर्वत

दिवसान्ते परिश्रान्ता विहृत्य कुरुनन्दनाः

विहारायतनेष्वेव वीरा वासम् अरोचयन्

भीमस्तु बलवान्भुक्त्वा व्यायामाभ्यधिकं जले

वाहयित्वा कुमारांस्ताञ्जले क्रीडां महाबलः

प्रमाणकोट्यां वासार्थी सुष्वापारुह्य तत्स्थलम्

स हि तत्स्थलम् आसाद्य श्रान्तश्चाप्सु विशेषतः

श्रमेण च परीताङ्गः सुष्वाप मृतकल्पवत्

ततो बद्ध्वा लतापाशैर्भीमं दुर्योधनः स्वयम्

शूलान्य् अप्सु निखान्याशु स्थलाज्जलम् अपातयत्

सशेषत्वान्न सम्प्राप्तो जले शूलानि पाण्डवः

पपात यत्र तत्रास्य शूलं नासीद्यदृच्छया

स निःसंज्ञो जलस्यान्तम् अवाग्वै पाण्डवो ऽविशत्

आक्रम्य नागभवने तथा नागकुमारकान्

ततः समेत्य बहुभिस्तदा नागैर्महाविषैः

दश्यते पाण्डवस्तत्र विषदिग्धो महाविषैः

ततो ऽस्य दश्यमानस्य तद्विषं कालकूटकम्

हतं सर्पविषेणाशु स्थावरं जङ्गमेन तु

ततः प्रबुद्धः कौन्तेयः स तत्संछिद्य बन्धनम्

पोथयामास तान्सर्वान्कांश्चित्प्राणैर्व्ययोजयत्

ते हन्यमानाः पार्थेन सर्पा वासुकिम् अभ्ययुः

ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्

अयं नरो वै नागेन्द्र ह्यप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः

यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति

विनिविष्टो ऽन्तरं प्राप्तः स च दष्टो ह्यनेकशः

ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनम् आशु नः

पोथयानो महाबाहुस्तं वै त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

ततो वासुकिर् अभ्येत्य नागैर् अनुगतस्तदा

पश्यति स्म महानागो भीमं भीमपराक्रमम्

आर्यकेण च दृष्टः सन्पृथायाश्चार्यकेण तु

ततो दृष्टश्च तेनापि परिष्वक्तश्च पाण्डवः

सुप्रीतश्चाभवत्तस्य वासुकिः सुमहायशाः

अब्रवीत्तं च नागेन्द्रः किम् अस्य क्रियताम् इति

प्रियं धनौघं रत्नानि यावद् अस्य प्रदीयताम्

एवम् उक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत

यदि नागेन्द्र प्रीतो ऽसि किम् अस्य धनसंचयैः

रसं पिबेत्कुमारो ऽयं त्वयि प्रीते महाबलः

बलं नागसहस्रस्य कुण्डे चास्मिन्प्रतिष्ठितम्

यावत्पिबति बालो ऽयं तावद् अस्मै प्रदीयताम्

एवम् अस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः

प्राङ्मुखश्चोपविष्टः सन्रसं पिबति पाण्डवः

एकोच्छ्वासात्तदा कुण्डं पिबति स्म महाबलः

एवम् अष्टौ तु कुण्डानि सो ऽपिबत्पाण्डुनन्दनः

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः

शेते स्म च तदा भीमो दिवसान्यष्ट चैव तु

दुर्योधनो ऽपि पापात्मा भीमम् आशीविषह्रदे

प्रक्षिप्य कृतकृत्यं स्म आत्मानं मन्यते तदा

प्रभातायां रजन्यां तु वनात्प्रविविशुः पुरम्

वदन्तो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव सः

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा चिन्तयन्पापम् आत्मनि

स्वेनानुमानेन परं तदा तं स्मानुपश्यति

उपगम्य ततः पार्था मातरं मातृवत्सलाः

अभिवाद्याब्रुवंस्ते वै अम्ब भीम इहागतः

नेति स्माह तदा कुन्ती ततस्ते व्यथिताभवन्

द्रुतं गत्वा पुरोद्यानं विचिन्वन्ति स्म पाण्डवाः

भीम भीमेति ते वाचं नित्यम् उच्चैर् उदीरयन्

विचिन्वन्तो ऽथ ते सर्वे न स्म पश्यन्ति भ्रातरम्

आगताः स्वगृहं भूय इदम् ऊचुः पृथां तदा

न दृश्यते महाबाहुर् अम्ब भीमो वने चितः

विचितानि च सर्वाणि उद्यानानि नदीस्तथा

ततो विदुरम् आनाय्य कुन्ती सा स्वनिवेशनम्

उवाच क्षत्तर्बलवान्भीमसेनो न दृश्यते

उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह

तत्र ह्येको महाबाहुर्भीमो नाभ्येति माम् इह

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य तु

ततः प्रसुप्तं मन्ये ऽहं पापेन निहतं सुतम्

मा मैवं वद कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु

प्रत्यादिष्टो हि पापात्मा शेषेषु प्रहरेत ह

दीर्घायुषः सुतास्तुभ्यं तथा ह्य् ऋषिर् अभाषत

आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं ते वर्धयिष्यति

एवम् उक्ता तदा कुन्ती निःश्वसन्ती मुहुर्मुहुः

शय्यापरा महाभागा पुत्रैः परिवृता तदा

ततो ऽष्टमे ऽथ दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः

तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे ह्य् अप्रमेयबलो बली

ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विभूषितः

भुक्त्वा तु परमान्नं च नागैर्दत्तं महाभुजः

उत्क्षिप्य च तदा नागैर्जलाज्जलरुहेक्षणः

तस्मिन्न् एव वनोद्देशे स्थापितः पाण्डुनन्दनः

अन्तर्दधुश्च ते नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः

तत उत्थाय भीमस्तु आजगाम स्वकं गृहम्

अभिवाद्य परिष्वक्तः समाघ्रातश्च मूर्धनि

प्रणम्य धर्मपुत्राय सस्वजे फल्गुनं ततः

अभिवादितश्च तैर्वीरैः सस्वजे च यमावपि

तच्च सर्वं यथावृत्तम् आख्याति स्म वृकोदरः

यदा त्ववगमंस्ते वै पाण्डवास्तस्य कर्म तत्

न त्वेव बहुलं चक्रुः प्रयता मन्त्ररक्षणे

धर्मात्मा विदुरस्तेषां प्रददौ मतिमान्मतिम्

दुर्योधनो ऽपि तं दृष्ट्वा पाण्डवं पुनर् आगतम्

निःश्वसंश्चिन्तयंश्चैव अहन्यहनि तप्यते

एवं दुर्योधनः पापः शकुनिश्चापि सौबलः

अनेकैर् अभ्युपायैस्ताञ्जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्

पाण्डवाश्चापि तत्सर्वं प्रत्यजानन्न् अरिंदमाः

उद्भावनम् अकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः

अधिजग्मुश्च कुरवो धनुर्वेदं कृपात्तु ते

Transliteration

pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ

udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ

kumārānkrīḍamānāṃstāndṛṣṭvā rājātidurmadān

guruśikṣārtham anvicchangautamaṃ tānnyavedayat

śarastambasamudbhūtaṃ vedaśāstrārthapāragam

rājñā niveditāstasmai te ca sarve hyadhiṣṭhitāḥ

adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te

vaiśaṃpāyanaḥ

viduraḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

tataste mantrayāmāsurduryodhanapurogamāḥ

prāṇahā vikramī cāpi śaurye ca mahati sthitaḥ

spardhate cāpi satatam asmān eko vṛkodaraḥ

taṃ tu suptaṃ purodyāne jalaśūle kṣipāmahe

tato jalavihārārthaṃ kārayāmāsa bhārata

celakambalaveśmāni citrāṇi ca śubhāni ca

tatra saṃskārayāmāsurnānāgārāṇyanekaśaḥ

udakakrīḍanārthāni kārayāmāsa bhārata

pramāṇakoṭyām uddeśe sthale kṛtvā paricchadam

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca coṣyaṃ lehyaṃ tathaiva ca

upārjitaṃ naraistatra tathā sūdakṛtaṃ ca tat

nyavedayanta puruṣā dhārtarāṣṭrasya tattathā

tato duryodhanastvāha pāṇḍavāṃstu sudurmatiḥ

gaṅgāṃ vai mānayāmo 'dya udyānavanaśobhitām

sahitā bhrātaraḥ sarve jalakrīḍām avāpnumaḥ

evam astviti taṃ cāpi pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ

te rathairnagarākārairdeśajaiśca hayottamaiḥ

niryayurnagarādvīrāḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

udyānavanam āsādya saṃprasṛjya ca vāhanam

prāviśaṃstu mahāvīryāḥ siṃhā iva girerguhām

udyānaṃ smātha paśyanti bhrātaraḥ sarva eva te

upasthānagṛhaiḥ śuddhairvalabhībhiśca śobhitam

gavākṣakaistathā jālairjalasaṃsārakair api

sūpasthitaṃ sudhākāraiścitrakāraiśca śilpibhiḥ

dīrghikābhiśca puṇyābhistathā kāraṇḍakair api

jalaṃ tu śuśubhe channaṃ phullairjalaruhaistathā

upakīrṇā vasumatī tathā puṣpairyathartukaiḥ

upaviṣṭāstadā sarve pāṇḍavāḥ kuravastathā

upapannānbahūnkāmāṃste 'tha bhuktvā tatastataḥ

athodyānavane tasmiṃstathā krīḍāgatāśca te

parasparasya vaktreṣu dadurbhakṣyāṃstatastataḥ

tato duryodhanaḥ pāpastadbhakṣye kālakūṭakam

viṣaṃ prakṣepayāmāsa bhīmasenajighāṃsayā

svayam utthāya caivātha hṛdayena kṣuropamaḥ

satkṛtya bhrātṛvattatra vācā cāmṛtakalpayā

prākṣipadvai svayaṃ bhakṣyaṃ vaktre bhīmasya pāpakṛt

prabhakṣitaṃ ca bhīmena hyasya doṣam ajānatā

tato duryodhanastatra hṛdayena hasann iva

kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa puruṣādhamaḥ

tataste sahitāḥ sarve jalakrīḍām akurvata

divasānte pariśrāntā vihṛtya kurunandanāḥ

vihārāyataneṣveva vīrā vāsam arocayan

bhīmastu balavānbhuktvā vyāyāmābhyadhikaṃ jale

vāhayitvā kumārāṃstāñjale krīḍāṃ mahābalaḥ

pramāṇakoṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tatsthalam

sa hi tatsthalam āsādya śrāntaścāpsu viśeṣataḥ

śrameṇa ca parītāṅgaḥ suṣvāpa mṛtakalpavat

tato baddhvā latāpāśairbhīmaṃ duryodhanaḥ svayam

śūlāny apsu nikhānyāśu sthalājjalam apātayat

saśeṣatvānna samprāpto jale śūlāni pāṇḍavaḥ

papāta yatra tatrāsya śūlaṃ nāsīdyadṛcchayā

sa niḥsaṃjño jalasyāntam avāgvai pāṇḍavo 'viśat

ākramya nāgabhavane tathā nāgakumārakān

tataḥ sametya bahubhistadā nāgairmahāviṣaiḥ

daśyate pāṇḍavastatra viṣadigdho mahāviṣaiḥ

tato 'sya daśyamānasya tadviṣaṃ kālakūṭakam

hataṃ sarpaviṣeṇāśu sthāvaraṃ jaṅgamena tu

tataḥ prabuddhaḥ kaunteyaḥ sa tatsaṃchidya bandhanam

pothayāmāsa tānsarvānkāṃścitprāṇairvyayojayat

te hanyamānāḥ pārthena sarpā vāsukim abhyayuḥ

ūcuśca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam

ayaṃ naro vai nāgendra hyapsu baddhvā praveśitaḥ

yathā ca no matirvīra viṣapīto bhaviṣyati

viniviṣṭo 'ntaraṃ prāptaḥ sa ca daṣṭo hyanekaśaḥ

sasaṃjñaścāpi saṃvṛttaśchittvā bandhanam āśu naḥ

pothayāno mahābāhustaṃ vai tvaṃ jñātum arhasi

tato vāsukir abhyetya nāgair anugatastadā

paśyati sma mahānāgo bhīmaṃ bhīmaparākramam

āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sanpṛthāyāścāryakeṇa tu

tato dṛṣṭaśca tenāpi pariṣvaktaśca pāṇḍavaḥ

suprītaścābhavattasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ

abravīttaṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatām iti

priyaṃ dhanaughaṃ ratnāni yāvad asya pradīyatām

evam uktastadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata

yadi nāgendra prīto 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ

rasaṃ pibetkumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ

balaṃ nāgasahasrasya kuṇḍe cāsminpratiṣṭhitam

yāvatpibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām

evam astviti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata

tato bhīmastadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ

prāṅmukhaścopaviṣṭaḥ sanrasaṃ pibati pāṇḍavaḥ

ekocchvāsāttadā kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ

evam aṣṭau tu kuṇḍāni so 'pibatpāṇḍunandanaḥ

tatastu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ

śete sma ca tadā bhīmo divasānyaṣṭa caiva tu

duryodhano 'pi pāpātmā bhīmam āśīviṣahrade

prakṣipya kṛtakṛtyaṃ sma ātmānaṃ manyate tadā

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu vanātpraviviśuḥ puram

vadanto bhīmasenastu yāto hyagrata eva saḥ

yudhiṣṭhirastu dharmātmā cintayanpāpam ātmani

svenānumānena paraṃ tadā taṃ smānupaśyati

upagamya tataḥ pārthā mātaraṃ mātṛvatsalāḥ

abhivādyābruvaṃste vai amba bhīma ihāgataḥ

neti smāha tadā kuntī tataste vyathitābhavan

drutaṃ gatvā purodyānaṃ vicinvanti sma pāṇḍavāḥ

bhīma bhīmeti te vācaṃ nityam uccair udīrayan

vicinvanto 'tha te sarve na sma paśyanti bhrātaram

āgatāḥ svagṛhaṃ bhūya idam ūcuḥ pṛthāṃ tadā

na dṛśyate mahābāhur amba bhīmo vane citaḥ

vicitāni ca sarvāṇi udyānāni nadīstathā

tato viduram ānāyya kuntī sā svaniveśanam

uvāca kṣattarbalavānbhīmaseno na dṛśyate

udyānānnirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha

tatra hyeko mahābāhurbhīmo nābhyeti mām iha

na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya tu

tataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ pāpena nihataṃ sutam

mā maivaṃ vada kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru

pratyādiṣṭo hi pāpātmā śeṣeṣu prahareta ha

dīrghāyuṣaḥ sutāstubhyaṃ tathā hy ṛṣir abhāṣata

āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ te vardhayiṣyati

evam uktā tadā kuntī niḥśvasantī muhurmuhuḥ

śayyāparā mahābhāgā putraiḥ parivṛtā tadā

tato 'ṣṭame 'tha divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ

tasmiṃstadā rase jīrṇe hy aprameyabalo balī

oṣadhībhirviṣaghnībhiḥ surabhībhirvibhūṣitaḥ

bhuktvā tu paramānnaṃ ca nāgairdattaṃ mahābhujaḥ

utkṣipya ca tadā nāgairjalājjalaruhekṣaṇaḥ

tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ pāṇḍunandanaḥ

antardadhuśca te nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ

tata utthāya bhīmastu ājagāma svakaṃ gṛham

abhivādya pariṣvaktaḥ samāghrātaśca mūrdhani

praṇamya dharmaputrāya sasvaje phalgunaṃ tataḥ

abhivāditaśca tairvīraiḥ sasvaje ca yamāvapi

tacca sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāti sma vṛkodaraḥ

yadā tvavagamaṃste vai pāṇḍavāstasya karma tat

na tveva bahulaṃ cakruḥ prayatā mantrarakṣaṇe

dharmātmā vidurasteṣāṃ pradadau matimānmatim

duryodhano 'pi taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ punar āgatam

niḥśvasaṃścintayaṃścaiva ahanyahani tapyate

evaṃ duryodhanaḥ pāpaḥ śakuniścāpi saubalaḥ

anekair abhyupāyaistāñjighāṃsanti sma pāṇḍavān

pāṇḍavāścāpi tatsarvaṃ pratyajānann ariṃdamāḥ

udbhāvanam akurvanto vidurasya mate sthitāḥ

adhijagmuśca kuravo dhanurvedaṃ kṛpāttu te

By System Admin

Translation

Draft in progress