Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 119 1.119.38

1.119.38

प्रतिबुद्धस्तु भीमस्तान्सर्वान्सर्पान् अपोथयत्

वैशंपायन उवाच

विदुर उवाच

वैशंपायन उवाच

हतावशेषा भीमेन सर्पा वासुकिम् अभ्ययुः

ऊचुश्च सर्पराजानं वासुकिं वासवोपमम्

अयं नरो वै नागेन्द्र अप्सु बद्ध्वा प्रवेशितः

यथा च नो मतिर्वीर विषपीतो भविष्यति

निश्चेष्टो ऽस्मान् अनुप्राप्तः स च दष्टो ऽन्वबुध्यत

ससंज्ञश्चापि संवृत्तश्छित्त्वा बन्धनम् आशु नः

पोथयन्तं महाबाहुं तं वै त्वं ज्ञातुम् अर्हसि

ततो वासुकिर् अभ्येत्य नागैर् अनुगतस्तदा

पश्यति स्म महाबाहुं भीमं भीमपराक्रमम्

आर्यकेण च दृष्टः स पृथाया आर्यकेण च

तदा दौहित्रदौहित्रः परिष्वक्तः सुपीडितम्

सुप्रीतश्चाभवत्तस्य वासुकिः सुमहायशाः

अब्रवीत्तं च नागेन्द्रः किम् अस्य क्रियतां प्रियम्

धनौघो रत्ननिचयो वसु चास्य प्रदीयताम्

एवम् उक्तस्तदा नागो वासुकिं प्रत्यभाषत

यदि नागेन्द्र तुष्टो ऽसि किम् अस्य धनसंचयैः

रसं पिबेत्कुमारो ऽयं त्वयि प्रीते महाबलः

बलं नागसहस्रस्य तस्मिन्कुण्डे प्रतिष्ठितम्

यावत्पिबति बालो ऽयं तावद् अस्मै प्रदीयताम्

एवम् अस्त्विति तं नागं वासुकिः प्रत्यभाषत

ततो भीमस्तदा नागैः कृतस्वस्त्ययनः शुचिः

प्राङ्मुखश्चोपविष्टः सन्रसं पिबति पाण्डवः

एकोच्छ्वासात्ततः कुण्डं पिबति स्म महाबलः

एवम् अष्टौ स कुण्डानि ह्यपिबत्पाण्डुनन्दनः

ततस्तु शयने दिव्ये नागदत्ते महाभुजः

अशेत भीमसेनस्तु यथासुखम् अरिंदमः

ततस्ते कौरवाः सर्वे विना भीमं च पाण्डवाः

वृत्तक्रीडाविहारास्तु प्रतस्थुर्गजसाह्वयम्

रथैर्गजैस्तथा चाश्वैर्यानैश्चान्यैर् अनेकशः

ब्रुवन्तो भीमसेनस्तु यातो ह्यग्रत एव नः

ततो दुर्योधनः पापस्तत्रापश्यन्वृकोदरम्

भ्रातृभिः सहितो हृष्टो नगरं प्रविवेश ह

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा अविन्दन्पापम् आत्मनि

स्वेनानुमानेन परं साधुं समनुपश्यति

सो ऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः

अभिवाद्याब्रवीत्कुन्तीम् अम्ब भीम इहागतः

क्व गतो भविता मातर्नेह पश्यामि तं शुभे

उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः

तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम्

मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वम् एव सः

आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना

इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु

कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि

न हि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने

यतः प्रसुप्तं मन्ये ऽहं भीमं नेति हतस्तु सः

इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता

हा हेति कृत्वा संभ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्

न पुत्र भीमं पश्यामि न माम् अभ्येति स प्रभो

शीघ्रम् अन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह

इत्युक्त्वा तनयं ज्येष्ठं हृदयेन विदूयता

क्षत्तारम् आनाय्य तदा कुन्ती वचनम् अब्रवीत्

क्व गतो भगवन्क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते

उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह

तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति माम् इह

न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः

क्रूरो ऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धो ऽनपत्रपः

निहन्याद् अपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः

तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दह्यतीव च

मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु

प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषे ऽपि प्रहरेत्तव

दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनिः

आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति

एवम् उक्त्वा ययौ विद्वान्विदुरः स्वं निवेशनम्

कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गृहे

ततो ऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः

तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सो ऽप्रमेयबलो बली

तं दृष्ट्वा प्रतिबुद्धं तु पाण्डवं ते भुजंगमाः

सान्त्वयामासुर् अव्यग्रा वचनं चेदम् अब्रुवन्

यस्ते पीतो महाबाहो रसो ऽयं वीर्यसंभृतः

तस्मान्नागायुतबलो रणे ऽधृष्यो भविष्यसि

गच्छाद्य च त्वं स्वगृहं स्नातो दिव्यैर् इमैर्जलैः

भ्रातरस्ते नु तप्यन्ति त्वां विना कुरुपुंगव

ततः स्नातो महाबाहुः शुचिः शुक्लाम्बरस्रजः

ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः

ओषधीभिर्विषघ्नीभिः सुरभीभिर्विशेषतः

भुक्तवान्परमान्नं च नागैर्दत्तं महाबलः

पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः

दिव्याभरणसंछन्नो नागान् आमन्त्र्य पाण्डवः

उदतिष्ठत्प्रहृष्टात्मा नागलोकाद् अरिंदमः

उत्क्षिप्तः स तु नागेन जलाज्जलरुहेक्षणः

तस्मिन्न् एव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः

ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः

तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः

आजगाम महाबाहुर्मातुर् अन्तिकम् अञ्जसा

ततो ऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरम् एव च

कनीयसः समाघ्राय शिरःस्वरिविमर्दनः

तैश्चापि सम्परिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः

अन्योन्यगतसौहार्दाद्दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन्

ततस्तत्सर्वम् आचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम्

भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः

नागलोके च यद्वृत्तं गुणदोषम् अशेषतः

तच्च सर्वम् अशेषेण कथयामास पाण्डवः

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमम् आह वचो ऽर्थवत्

तूष्णीं भव न ते जल्प्यम् इदं कार्यं कथंचन

एवम् उक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः

भ्रातृभिः सहितः सर्वैर् अप्रमत्तो ऽभवत्तदा

सारथिं चास्य दयितम् अपहस्तेन जघ्निवान्

धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम्

ताडितस्तेन सूतो ऽपि ययौ स यमसादनम्

तथान्यदिवसे राजन्हन्तुकामो ऽत्यमर्षणः

वललेन सहामन्त्र्य सौबलस्य मते स्थितः

Transliteration

pratibuddhastu bhīmastānsarvānsarpān apothayat

vaiśaṃpāyana uvāca

vidura uvāca

vaiśaṃpāyana uvāca

hatāvaśeṣā bhīmena sarpā vāsukim abhyayuḥ

ūcuśca sarparājānaṃ vāsukiṃ vāsavopamam

ayaṃ naro vai nāgendra apsu baddhvā praveśitaḥ

yathā ca no matirvīra viṣapīto bhaviṣyati

niśceṣṭo 'smān anuprāptaḥ sa ca daṣṭo 'nvabudhyata

sasaṃjñaścāpi saṃvṛttaśchittvā bandhanam āśu naḥ

pothayantaṃ mahābāhuṃ taṃ vai tvaṃ jñātum arhasi

tato vāsukir abhyetya nāgair anugatastadā

paśyati sma mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam

āryakeṇa ca dṛṣṭaḥ sa pṛthāyā āryakeṇa ca

tadā dauhitradauhitraḥ pariṣvaktaḥ supīḍitam

suprītaścābhavattasya vāsukiḥ sumahāyaśāḥ

abravīttaṃ ca nāgendraḥ kim asya kriyatāṃ priyam

dhanaugho ratnanicayo vasu cāsya pradīyatām

evam uktastadā nāgo vāsukiṃ pratyabhāṣata

yadi nāgendra tuṣṭo 'si kim asya dhanasaṃcayaiḥ

rasaṃ pibetkumāro 'yaṃ tvayi prīte mahābalaḥ

balaṃ nāgasahasrasya tasminkuṇḍe pratiṣṭhitam

yāvatpibati bālo 'yaṃ tāvad asmai pradīyatām

evam astviti taṃ nāgaṃ vāsukiḥ pratyabhāṣata

tato bhīmastadā nāgaiḥ kṛtasvastyayanaḥ śuciḥ

prāṅmukhaścopaviṣṭaḥ sanrasaṃ pibati pāṇḍavaḥ

ekocchvāsāttataḥ kuṇḍaṃ pibati sma mahābalaḥ

evam aṣṭau sa kuṇḍāni hyapibatpāṇḍunandanaḥ

tatastu śayane divye nāgadatte mahābhujaḥ

aśeta bhīmasenastu yathāsukham ariṃdamaḥ

tataste kauravāḥ sarve vinā bhīmaṃ ca pāṇḍavāḥ

vṛttakrīḍāvihārāstu pratasthurgajasāhvayam

rathairgajaistathā cāśvairyānaiścānyair anekaśaḥ

bruvanto bhīmasenastu yāto hyagrata eva naḥ

tato duryodhanaḥ pāpastatrāpaśyanvṛkodaram

bhrātṛbhiḥ sahito hṛṣṭo nagaraṃ praviveśa ha

yudhiṣṭhirastu dharmātmā avindanpāpam ātmani

svenānumānena paraṃ sādhuṃ samanupaśyati

so 'bhyupetya tadā pārtho mātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ

abhivādyābravītkuntīm amba bhīma ihāgataḥ

kva gato bhavitā mātarneha paśyāmi taṃ śubhe

udyānāni vanaṃ caiva vicitāni samantataḥ

tadarthaṃ na ca taṃ vīraṃ dṛṣṭavanto vṛkodaram

manyamānāstataḥ sarve yāto naḥ pūrvam eva saḥ

āgatāḥ sma mahābhāge vyākulenāntarātmanā

ihāgamya kva nu gatastvayā vā preṣitaḥ kva nu

kathayasva mahābāhuṃ bhīmasenaṃ yaśasvini

na hi me śudhyate bhāvastaṃ vīraṃ prati śobhane

yataḥ prasuptaṃ manye 'haṃ bhīmaṃ neti hatastu saḥ

ityuktā ca tataḥ kuntī dharmarājena dhīmatā

hā heti kṛtvā saṃbhrāntā pratyuvāca yudhiṣṭhiram

na putra bhīmaṃ paśyāmi na mām abhyeti sa prabho

śīghram anveṣaṇe yatnaṃ kuru tasyānujaiḥ saha

ityuktvā tanayaṃ jyeṣṭhaṃ hṛdayena vidūyatā

kṣattāram ānāyya tadā kuntī vacanam abravīt

kva gato bhagavankṣattarbhīmaseno na dṛśyate

udyānānnirgatāḥ sarve bhrātaro bhrātṛbhiḥ saha

tatraikastu mahābāhurbhīmo nābhyeti mām iha

na ca prīṇayate cakṣuḥ sadā duryodhanasya saḥ

krūro 'sau durmatiḥ kṣudro rājyalubdho 'napatrapaḥ

nihanyād api taṃ vīraṃ jātamanyuḥ suyodhanaḥ

tena me vyākulaṃ cittaṃ hṛdayaṃ dahyatīva ca

maivaṃ vadasva kalyāṇi śeṣasaṃrakṣaṇaṃ kuru

pratyādiṣṭo hi duṣṭātmā śeṣe 'pi praharettava

dīrghāyuṣastava sutā yathovāca mahāmuniḥ

āgamiṣyati te putraḥ prītiṃ cotpādayiṣyati

evam uktvā yayau vidvānviduraḥ svaṃ niveśanam

kuntī cintāparā bhūtvā sahāsīnā sutairgṛhe

tato 'ṣṭame tu divase pratyabudhyata pāṇḍavaḥ

tasmiṃstadā rase jīrṇe so 'prameyabalo balī

taṃ dṛṣṭvā pratibuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ te bhujaṃgamāḥ

sāntvayāmāsur avyagrā vacanaṃ cedam abruvan

yaste pīto mahābāho raso 'yaṃ vīryasaṃbhṛtaḥ

tasmānnāgāyutabalo raṇe 'dhṛṣyo bhaviṣyasi

gacchādya ca tvaṃ svagṛhaṃ snāto divyair imairjalaiḥ

bhrātaraste nu tapyanti tvāṃ vinā kurupuṃgava

tataḥ snāto mahābāhuḥ śuciḥ śuklāmbarasrajaḥ

tato nāgasya bhavane kṛtakautukamaṅgalaḥ

oṣadhībhirviṣaghnībhiḥ surabhībhirviśeṣataḥ

bhuktavānparamānnaṃ ca nāgairdattaṃ mahābalaḥ

pūjito bhujagairvīra āśīrbhiścābhinanditaḥ

divyābharaṇasaṃchanno nāgān āmantrya pāṇḍavaḥ

udatiṣṭhatprahṛṣṭātmā nāgalokād ariṃdamaḥ

utkṣiptaḥ sa tu nāgena jalājjalaruhekṣaṇaḥ

tasminn eva vanoddeśe sthāpitaḥ kurunandanaḥ

te cāntardadhire nāgāḥ pāṇḍavasyaiva paśyataḥ

tata utthāya kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ

ājagāma mahābāhurmātur antikam añjasā

tato 'bhivādya jananīṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram eva ca

kanīyasaḥ samāghrāya śiraḥsvarivimardanaḥ

taiścāpi sampariṣvaktaḥ saha mātrā nararṣabhaiḥ

anyonyagatasauhārdāddiṣṭyā diṣṭyeti cābruvan

tatastatsarvam ācaṣṭa duryodhanaviceṣṭitam

bhrātṝṇāṃ bhīmasenaśca mahābalaparākramaḥ

nāgaloke ca yadvṛttaṃ guṇadoṣam aśeṣataḥ

tacca sarvam aśeṣeṇa kathayāmāsa pāṇḍavaḥ

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmam āha vaco 'rthavat

tūṣṇīṃ bhava na te jalpyam idaṃ kāryaṃ kathaṃcana

evam uktvā mahābāhurdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair apramatto 'bhavattadā

sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān

dharmātmā vidurasteṣāṃ pārthānāṃ pradadau matim

tāḍitastena sūto 'pi yayau sa yamasādanam

tathānyadivase rājanhantukāmo 'tyamarṣaṇaḥ

valalena sahāmantrya saubalasya mate sthitaḥ

By System Admin

Translation

Draft in progress